ئيَزدياتى حةقيقةت ـ تةريقةت ـ عيبادةت

بير خةلات

ثيَشةكى:

ئيَزدياتى ئيمان و باوةريية ب رىَ و رة سميَن ثيرؤزيَن كةظنار ذ ئةركانيَن خوديَناسينىَ، ب سىَ ئةركانيَن سةرةكى ييَن ثيرؤز ظة دئيَتة ناسين: حةقيقةت ـ تةريقةت ـ عيبادةت، ئيَزدى ذ قؤناغيَن سةخت و دذوار دةربازبووينة  ذ نةمانىَ و هندابوونىَ رىَ و رةسم و زمان و كلتؤر و فؤلكلؤرىَ خؤ طةهاندينة ئيرؤ ب ريَيا سرووشتى و ثيرؤزييَن ئؤلى و ئةركانيَن خوديَناسيىَ، ئيَزديان هةر دةم ئيمان ب خودىَ ناسيىَ مووكم كرية و طريَدايىَ سرووشتيىَ بووينة مينا: ئاخ ـ ئاظ ـ بايى ـ ئاطر ـ رؤذ ـ هةيظ ـ ئستيَرِ ـ زظستان ـ بةهار ـ هاظين و ثاييز…هتد.

ئيَزدياتى:

ثةيظا ئيَزدياتى ذ ئيَك ناظ هاتية و دابةش بووية ل سةر خوديَناسيىَ و بووية كؤم، ئيَزى = ئيَزدى + ئيَزدياتى، ئانكو روحيَن ثاقذ ـ روحيَن راست ـ روحيَن خيَرىَ، ريَيا راست، باوةرى و ئيمان ب هةبوون و ئيَكانييا خودىَ مةزن، خودىَ ئةظ كنيات ئافرانديية ذ عةرد و ئةسمان و هةيظ و رؤذ و ئستيَرِ و ب حةز و ظيان و شيانيَن خؤ هةموو زيَندةوةر لسةر عةردى ثةيدا كرينة، دئيَزدياتيىَ دا كةسانىَ ئيمان هةبت ئةو خوديَناسة و روحا وى يىَ ثاكة، و ذ قةول و قةسيدا و بةيت و دوعاييَن ئيَزديان داية شرؤظةكرن دبيَذت:

دين و ئيمانيَت مة ذ وىَ ية

حةقيقةتا مة ذ رِىَ ية

لةوحةت مةحفوز ناظىَ خودىَ ية .

ئيَزدياتى يىَ طريَداي ب هةر هةفت ناظيَن سورِ و كةرةما خوديَنة، ئةو سورِ و كةرةميَن خودىَ داينة روحيَن ثاك بؤ ذيَن و ذيارا لسةر روويىَ عةردى، ئيَزديان ئيمان و باوةرى ثىَ ئيناية و لةوما ذ ئةدةبىَ دينىَ ئيزديان داية دياركرن ذ قةولىَ شيرةتكاريىَ دبيَذت:

وةختىَ تو هاتية د ظىَ دنيَ دة

راستيىَ بيَذة ذ خودىَ رِة

تالييا راستيىَ هةر ظىَ دة .

ئاقل هةدايةتة

هنجى روحا ب تةربيةتة

ئةو روحا ل بةر ثةدشايىَ خؤ يىَ ب عزةتة.

حةقيقةت:

حةقيقةت فةرزةكا ذ فةرزيَن ئيَزديان، حةقيقةت راستيية و رةهـ و ريشاليَن ئيَزدياتيىَ ددةتة دياركرن و ريَيا راستة يا مرؤظىَ ئيَزدى و خودان  و فةرز و ئةركانيَت خؤ بناست بؤ ريَيا خودىَ، لةوما ذ فةرزيَن حةقيقةتىَ دئيَتة ناسين (شيَخ ـ ثير ـ مريد ـ هؤستا ـ مةرةبى ـ يار و برايىَ ئاخرةتىَ) لةورا دظيَت هةر ئيَزديةك ثيَطيريىَ ثىَ بكةت، ذ ئةدةبىَ دينىَ ئيَزديان داية دياركرن و دبيَذت:

شيَخ فةرة و ثير نيشانة

هؤستا و مةرةبى شوبهةتى وانة

فةرزا يارو برايىَ ئاخرةتىَ فةرزةكا طرانة.

يا شيَشمس بدةية خاترا دةرويَشىَ سوكا مةعريفةتىَ

يىَ ب شةظىَ و رؤذىَ دكةن عةبادةتىَ د كةن خلمةتىَ

و هةر ثيَنض فةرزيَت حةقيقةتىَ .

شيَخ و ثير و هؤستا مةرةبى و يار و برايَت ئاخرةتىَ

ئةو د فةرن ل مة سونةتىَ ئيرؤ ل دنىَ سوبة بؤ بانطىَ ئاخرةتىَ

يا شيَشمس بانط و هاواريَت مة ذ ديوانا تةتىَ.

ئةو كليل و مفتةنة

ب دةستىَ وان جندييا ظةدبنة

يىَ هةر ثيَنض فةرزيَت حةقيقةتىَ ل رؤذا ئاخرةتىَ بؤرِا شةهدةنة.

تةريقةت:

تةريقةت رِيَية و ئؤل و ئةركانيَن ثيرؤزيَن ئيَزديانة و ذ نؤت و نةهـ 99ــ ئةركانيَت رؤناهيا ريَيا خودىَ هاتينة، و ب ريَيا خؤرستى و نوورا خودىَ بةرةو ثيَشظة دضت و فةرزة ل سةر ئيَزديان ب رؤناهيا ريَيا خودىَ هةرن و قةدرىَ ذين و ذيانىَ بطرن و د دووربن ذ ئاستةنطيَن ذيانىَ، يةفةرة لسةر ئيَزديان كاربكةن و هةظاليَن خيَرىَ بن، دئيَزدياتيىَ دا كارىَ باش عيبادةت بؤ خودىَ و خيَر ناظةكة ذ ناظيَت خودىَ و يىَ فةرة هةر ئيَزديةك ظان فةرزا د ذيانا خؤدا ب جه بينت و ثةيرةو بكةت دىَ طةهتة مرازىَ ل باغىَ جننةتىَ و هةر كةسىَ بةرؤظاذى ظان فةرزان بكةت ئةو دىَ طونةهكاربت، ذ ئةدةبىَ دينى داية دياركرن و دبيَذت:

هنجيىَ ل رِاستا تةريقةتا خؤ دوذمن بى

بارىَ وى دىَ ئاسن بىَ

جزايىَ وى دىَ سؤتن بى.

هةفت دةرييَت بةهةشتىَ هةنة

ب كليل و مفتةنة و بدةستىَ وان جندييا ظةدبنة

يىَ هةر ثيَنج فةرزيَت حةقيقةتىَ لسةر عةمةلىَ وان شةهدةنة.

خةرقةؤ بلا وةبى

ضو ذ كنارىَ مة تيَنةبى

سونةتخان و هةر ضار تةريقةتا دةست ل دامانا تةبى.

ئيَزدياتى نؤت و نةه ئةركانة

ئةوةل ئةركان عةبادةت زمانة

ناسبوونى سةر خةتما وانة

ئيَزدياتى نؤت و نةه ئةركانيَت موقةرِةمن

ذ نؤت و نةها سيَيا ب عةلمن

دا رؤذا ئاخرةتىَ ل ديوانا مير بكةلمن.

ئةركانةك: حةياية بؤ سةرظةرازيا ذين و ذيانىَ ل سةر روويىَ كنياتىَ و ظةماو نةظييَن روحا باشة و خودان باوةرى، ذ ئةدةبىَ دينىَ ددةتة دياركرن و دبيَذت:

طاظا حةيا ذ حوسنىَ دةردبى

وةكا رةزةكى بىَ شوورهة  دبى

خودان ظيَرا بىَ مةفةر دبى.

ئةركانةك: ناسينة بؤ ريَيا راست و قةدرىَ دايى و بابة و ريَزطرتنا هةقيىَ و عدالةتا خودايىَ مةزن، ذ ئةدةبىَ دينى داية دياركرن و دبيَذت:

ناسىَ نةفسىَ

روويىَ ظىَ مجلسىَ

ميَرى خلاسة ب ثرسىَ.

باب ل عةدا هؤستاية

تاعةتا وى ذ تاعةتا خودياية

مال ب وى ية راوةستاية .

نةبيَذة دايىَ تو ية ثيرى

و نةبيَذة هزرةكة بىَ بيرى

ب وىَ نةبت ناضيية ثيَش ديندارة ميرى.

ئةركانةك: رىَ و رة سميَن ثيرؤز ييَن ئؤلى و ئايينى نة، ل سةر روويىَ كنياتىَ بؤ ئيَكانييا خوديَيىَ مةزن، لةورا ذ ئةدبىَ دينىَ داية دياركرن و دبيَذت:

مة ذ ئاديا بةخشة

ب وىَ قوبىَ كةم سةرى ل عةشة

جةمايا ميَران ل لالشة .

زةرة و مانطا زةر هلاتة

ل ئيَزديىَ شةرقىَ هةتا ب شامىَ شاهى و خةباتة

عيدا حةجييا ذ باخودىَ ب ناظىَ شيَشمس دهاتة .

ئةركانةك: وةرزيَن سالىَ زظستان ـ بةهار ـ هاظين ـ ثاييز، هةر ضار وةرزا و هةر دووازدة مةها تيَكيستيَن ثيرؤز ييَن ئؤلى هةنة و شرؤظةيىَ دةنىَ هةتا ب رؤذان و هةفتيىَ و مةها و سالىَ، ثيرؤزيا وةرزىَ زظستانىَ ذ ئةدةبىَ دينى دةتة ديار كرن و دبيَذت:

ذ قةولىَ فةخرىَ زةرطوونة

هةر ية ب حةرفة و ية ب ناسبوونة

بنياتا هةر دووازدة مةها كانوونة.

هاتمة ناظ كؤف و كانة

وةكى دئيَت و دبتة زظستانة

زيَندانة ل سةر ضقاس مةخلووقى ب طيانة.

كانوونىَ ذ خؤ خةبةردا

طؤت: ئةزم سةقايا عةردا

بةلىَ مفعةتم ل سةر جقاس دةردا.

ئةركانةك رؤذى طرتنة:

رؤذى طرتن ئةركانا خوديَناسيىَ ية، د ئيَزدياتيىَ دا دئيَتة زةلال كرن ب ميذوويا رؤذهلاتى ل مةها طولانىَ كؤمةكا ئستيَرِا ل عةزمانىَ ديار دبت و دبيَذنىَ: ثيَروو ئةو دوازدة ئستيَرِن وةكا ثيَري ية و دبيَذنىَ: ثيَرىَ سالىَ.

هةر ب ميذوويا رؤذهلاتى ل مةها خزيرانىَ كومةكة ئستيَرِا دةردكةفتة ئةسمانى د بيَذنىَ: تةرازوو ئانكو ميزان، ئةو ئستيَرِ ب رةنطىَ تةرازوويىَ د خويانة و ددةنة دياركرن.

ب هةمان ميذوو ل مةها تيرمةهىَ ئستيَرِةكة طةش دةردكةفتة ئةسمانى د بيَذنىَ قورغ، و ئةظ هةرسىَ جؤريَن ئستيَرِان هةر شةظ دةردكةظن هةتا هةر سىَ رؤذييَن ئيَزى بيَن و هندا دبن و هةتا ضارةكة دى ل مةها طولانىَ ظةطةرِيَن.

رؤذيا ئةول رؤذا سىَ شةمبوويىَ رؤذى طرتنة ب ناظىَ ئيَزى بؤ خودىَ ية، ذ بةر باوةريا هةرة مةزن كو ئةم دوازدة هةيظان دا د ذين ب سةدق و باوةرى و ل وىَ هيَظارىَ ثيرؤ (ثيَرىَ) سالىَ د ضيتة ئاظة.

رؤذيا دوويىَ ل رؤذا ضارشةمبوويىَ رؤذى طرتنة ب ناظىَ ئيَزى بؤ خودىَ ية، ذ بةر هةقى و عةدالةتا خودىَ مةزن، كو ئةم ذ هةقى و عةدالةتا خودىَ دةرنةكةظين و تةرازووا هةقيىَ دةردكةفتة ئةسمانى ل وىَ رؤذىَ دضتة ئاظة.

رؤذييا سيَيىَ و يا داوويىَ رؤذا ثيَنج شةمبووىَ رؤذى طرتنة ب ناظىَ ئيَزى بؤ خودىَ ية، ذبةر ذين ذيانة ل سةر روويىَ عةردىَ و هاتنة قورغىَ، دةمىَ طةرٍما هاظينىَ زيَدة طةرم دبت ب دةه رؤذان ثشتى جةذنا ضلىَ هاظينىَ قورغ دةردكةظيت و ئيَكسةر ذ وةرزىَ طةرمىَ دةرباز دبتة وةرزىَ هينكايىَ، ل رؤذا ب رؤذى ل هيَظارا جةذنىَ دضتة ئاظة.

رؤذا ئينيىَ جةذنة و ئيَدى ئةو هةرسىَ ئستيَر: ثيرؤ ـ تةرازوو  و قورغ نا ئيَنة ظة هةتا سالةكة دى ل مةها طؤلانىَ و خزيرانىَ و تيرمةهىَ، لةورا ذ ئةدةبىَ دينى داٍية دياركرن و دبيَذت:

شةهيد ب وىَ كاسى دبوو مةستة

ئةوى نة ثىَ هةبوو نة دةستة

لةو سلتان ئيَزى رؤناهيةك ل بةر ئيَخستة.

ئةوى ذ سلتان ئيَزى خواستبوو كةرةمة

بؤ هةقيا خودىَ ل هةموو دةمة

سىَ رؤذى طرتن طؤت: فةرزة ل سةر مة.

هات مةها ل ناف مةهانة

ل سةر يازدة مةها دطيَرِانة

رؤذييَن ئيَزى سةدق و حةيا و ئيمانة.

ئةركان بؤ ئةركانىَ مينا: (تؤك، طريظان، خةرقة، سةما، سلاظطةه، سونةتكرن، مةهرةبرِين، مؤركرن، تاوسطيَرِان، قةول، بةيت، قةسيدة، دوعا، ثةروةردة، مةعريفةت، ريَزطرتن، ئيمان، باوةى، وةذدان، مرةوت، غيرةت، ئةمانةت، تفاق، تةبايى، ليَبؤرين، سييانةت، شيرةت، خيَرخوازى، جةذن و كاركرن (دنيادارى)…هتد.

عيبادةت:

فةرزيَن عيبادةتىَ ب سىَ جؤرا ل سةر ئيَزديان هاتينة ب جه ئينان و قةبول كرن، فةرز و عيبادةت سجوودةية بؤ خودىَ، لةورا ذ ئةدةبىَ دينىَ ئيَزديان دةتة ديار كرن و دبيَذت:

حةرامة سةلةف و خوون و دزى و دةرةو

و كوشتن و زنا و خةبةردان ذى نةبوو

و يىَ ذ غيَرى خودىَ رِا سجوودة بوو .

يا ئيَكىَ: فةرزا عيبادةتىَ بؤ ئيَزديان ب طشتى سىَ فةرزن: دوعايا سبىَ ـ دوعايا هيَظارى ـ شةهدةيا دينى، ئةظ هةر سىَ فةرز دئيَنة ب جه ئينان وةك ئةركىَ ثيرؤز يىَ ئيَزدياتيىَ بؤ خوديَناسيىَ.

يا دوويىَ: فةرزا عيبادةتىَ ثيَنض فةرزن: ب تايبةت بؤ مجيَور و ئؤلدار و خلمةتكاريَن ئؤلى و ئايينى, دوعايا ثشتطريدانىَ ـ دوعايا شةبةقا بةرىَ سبىَ ـ دوعايا سبىَ ـ دوعايا هيَظارى ـ شةهدةيا دينى، ئةظ هةر ثيَنض فةرزيَن عيبادةتىَ ب جه دئينن بؤ ريَيا راست رؤناهييا ريَيا خودىَ.

يا سيَيىَ: فةرزا عيبادةتىَ هةفت فةرزن: ب تايبةت بؤ مير و بابا شيَخ و روحانى و ئؤلداريَن حسابدار و فةقيريَن ب خةرقة و ضاويش و سةفيل (شكةستى) ييَن ثةرستطةها لالشا نوورانى : دوعايا ثشتطريَدانى ـ دوعايا شةبةقىَ ـ دوعايا سبىَ ـ دوعايا هيَظارى ـ شةهدةيا دينى ـ دوعايا هةيظىَ ـ دوعايا ستيَرِا دةمبلقاثى(دةريَىَ ئةسمانى) و دطةلدا فقيريَن ب خةرقة دوعايا خةرقةى ب جه دئينن و ئةظة ئةركىَ ئؤلى يىَ ئيَزدياتيى ية بؤ ئيَكانييا خودىَ، لةورا ذ ئةدةبىَ دينىَ ئيَزديان دتة دياركرن و دبيَذت:

ئيمان ئةوة يا وة برى

ضاظ نةدةنة خةلكىَ موشةمةرى

دا ذتالييا وة رِانةبت كين و كفرى.

ئةون فةرزيَت حةقيقةتىَ

شيَخ و ثير و هؤستا و مةرةبى و يارو براييَت ئاخرةتىَ

ئيرؤ ل دنيايىَ سبة بؤ بانطىَ ئاخرةتىَ.

ل كنياتىَ ظيَرِا دطةستم

ل بةندىَ شاهىَ مةستم

هةر هةفت سورِيَت سلتان ئيَزى هةر هةوةستم.

ئيَزديان ذ ئةزةلى دا ل ريَيا راست ريَيا خودىَ ثرسيية و ئيَزدياتى ب خوديَناسيىَ طةهشتيية ظىَ قؤناغا ئيرؤ يا سةر دةمىَ خاس و ضاكيَن خودىَ ييَن خودان كةرةم  دةمىَ شيخادى ل لالشا نوورانى ل سةدىَ (12)ىَ ئةوان داية شرؤظةكرن سرِ و كرةما خودىَ راسةرى هةر تشتينة و خودىَ سةرىَ سةرانة و ئةو ظىَ كنياتىَ ب كارتينت و ذ ئيمان و باوةريا وان خاس و ضاكان ب ريَيا عةبادةت و سجوودةية بؤ خودىَ مةزن.

ذيَدةر :

1- كؤظان خانكى، سورِستان، ذيان و بةرهةمىَ نيَزيكى 600 خاس، بابضاك، قةولظان و قةلةندةريَن ئيَزدى ية، رىَ و رةسم، بث 27 ـ سالا 2021.

2- عزالدين سليم باقسرى، مةرطةه، الايزيدية الاصل ـ التسمية ـ المفاهيم ـ الطقوس ـ المراسيم و النصوص الدينية، الاعياد و المناسبات، ص 131 لسنة 2003.

3- تارق شوكرى خةمؤ، رِامان و بنةرتيَت هندةك ثةيظ و ناظيَن ديرؤكى، ئيَزيدي، بث 169 ل سالا 2009.

4- شةمؤ قاسم دنانى، ضةند تيكستيَن ثيرؤز ييَن ئؤلا ئيَزديان، بةرطىَ ئيَكىَ، ئةدبياتيَن دينى، سالا 2012.

5- خةليل جندى رةشؤ، ثةرن ذ ئةدةبىَ دينىَ ئيَزديان، بةرطىَ ئيَكى، قةول و بةيت، ل سالا 2004.

6- كةد و بةرهةميَن ثير خدر سليَمان، بةرطىَ دووىَ، ئامادةكرن و ثيَشةكى: داود خةتارى و زيدو باعدرى، ئيَزدياتى، بث 167 سالا 2023.

7- احمد ملا خليل، من ازربيجان الى لالش، تحقيق و تعليق د. خليل جندى، قةولىَ هةزار و ئيَك ناظ. ص 225 لسنة 2006.

8- سمير خالد شرو، الايزيدية و بعض طقوسيها، عيد صوم ئيزي، ص 71 لسنة 2010.

ذ ئةدةبىَ دينىَ ئيَزديان:

1- قةولىَ ئاخرةتىَ .

2- قةولىَ ثير هةسن.

3- قةولىَ مشتاقىَ سىَ بؤرِم.

4- قةولىَ شيخادى شيَخىَ شارا.

5- قةولىَ ثيرى كار.

6- قةولىَ ئةبةكرىَ ئؤمةرا.

7- قةولىَ مريديىَ .

8- قةولىَ دايى و بابة.

9- قةولىَ بؤرِيَت فةقيرا.

10- قةولىَ كةكىَ شيَخ زةندين.

11- قةولىَ مةها.

12- قةولىَ شيَخو بةكر.

13- قةولىَ قةرةفرقان.

14- قةولىَ علمىَ نادر.

15- قةولىَ هةسةدىَ ئال تةورى.

16- دوعايا هيَظارى.

ڤان بابەتان ببینە

ئێزدى د كابينه‌يا نه‌هێ يا حكومه‌تا هه‌رێما كوردستانێ دا

تۆرا لالش هه‌فت سال ب سه‌ر دامەزراندنا کابینەیا نەهێ یا حکومەتا هەرێما کوردستانێ ب سەرۆکاتیيا …