گۆڤارا دەنگێ شێخان گۆڤارا دەنگێ شێخان
کەمال تۆلان
تشرینی یەکەم 15, 2026
لێکۆلین و نرخرخاندنا راستکری دگەل تێبینی و کەدا رێزدار وەسفی خانا ئێزدی هەکاری (وەسفی ئاک)
١- پێشگۆتن و ئارمانجا ڤێ گوتارێ
ئەڤ گوتار بۆ راستکرنا شاشیەکا مەزن یا دیروکی و جوگرافی هاتیە ئامادەکرن. لێکۆلەر، ئەکادیمیێن و گەنجێن کو تەنێ ل سەر مێژوویێ یان ژ دویرڤە ژێدەرێن کلاسیک دخوینن، گەلەک جارا ژ بەر نێزیکبوونا پەیڤان دکەڤنە شاشیەکا مەزن و ‘خانا ئێزی’ یا لالشێ و ‘گەلیێ خانا ئێزدا’ تێکەل دکەن یان وەکی ئێک د هەژمێرن. د ڤێ کەد و خەباتێ دا، ب سوود وەرگرتن ژ لێکۆلینێن مەیدانی، دەستنیشانکرنێن جوگرافی و ب هەڤکاریا رێزدار وەسفی خانا ئێزی هەکاری، ئەڤ جوداتی ب بەلگەیێن تەکەز دهێتە زەلالکرن.
٢- جوداکرنا سێ ناڤەندێن دیروکی (لالش، هەکاری، گەلیێ خانا ئێزدا)
ئە- خانا ئێزی یا لالشێ (شێخان / بادینان)
خانی و ئاڤاهیکا کەڤنارە پیرۆزە د ناڤ دەستپێکا پەرستگەها لالشێ دا. ئاڤا کانیێن پیرۆز ژ لالشێ دەربازی رێیا ئەڤێ خانێ دبە. ل بەر دەگەهێ لالشێ نیشانا پیر مەند و کۆلانا شێخ مەند هەیە. ئەکادیمیسینێن کو نەچووینه سەر ئەردی، دەما د نڤیسینان دا ناڤێ ‘خانا ئێزی’ دبینن، ئێکسەر هزرا وان دچیتە سەر ڤێ خانا ئێزی یا ل لالشێ.
ب- خانا ئێزدا (هەکاری – جۆلەمێرگ ـ سەرحەد)
هەرێم و ناڤچەیەکا دیروکی و کەڤنەشۆپیە ل هەرێما هەکاریا ژۆرین (کو د پەرتووک و لێکۆلینێن وەسفی خانا ئێزدی هەکاری دا هاتیە بەلگەکرن). لێکۆلەر کەمال تۆلان د مەها جۆتمەها ٢٠٢٦ێ دا سەردانا ڤێ هەرێما پیرۆز کر و ب چاڤێن خۆ دیت.
ئەڤ دەر وەکی ‘خانا سێ گوندان’ دهێتە ناسکرن و خودان دیروکەکا کوییر یا فەرمانان، بەرخۆدانێ و جهوارێن کەڤنارە (وەکی خلوەتا مەدان و گوندێ سێئاڤێ).
هێژایی گۆتنێ یە کو ئەم زانیاریێن گرنگ یێن رێزدار وەسفی خانا ئێزدی هەکاری ل ڤێرێ بجهـ بکەین:
ل هەرێما خانا ئێزدا گۆڕێن حەفت پیرێن ئێزدی ل رێزەجهێن جودا جودا ب ناڤ و نیشان کفشن و هەر ئێک ژی یێ هۆز و ئێلەتەکا ئێزدیانە.
کەڤنەشۆپێن بنەمالا میرێ ئێزدیخانێ و هەروەسا ملک، بەرمایی، بەرهەم و شوینوارێن وانا یێن سەردەمێ میرنشینا هەکاریان یا پشتا کەلاتا ناڤەندی یا جۆلەمێرگێ یا سەردەمێ ئیمپراتۆرا ئەیوبیان کفشە و د تۆماریێن فەرمی دا ژی سەرناڤێ پاشماییێن ڤێ بنەمالا کەڤنارە.
دیسا ل ناڤەندا خانا ئێزدا و گوند و وارێن هەرێما ئۆخانا کەڤنار کەڤنە شۆپیێن بنەمالا میران و گەلەک هۆز و ئێلەتێن ئێزدیان وەکی خۆران، بلیکان، بریمان، عومەران نسرن جەمالدینان، مهیرکان، رەشان مقورکان( مسقۆرکان)هەنە. ژ بەر وێ ژی من د بەرهەمێن خۆ دا پر جارا گۆتیە، هەکاری ناڤەندا ئێزدیخانێ یە و هەرێما خانا ئێزدایی پیرۆزوارەکا خالتانیێ یە.
ج ـ گەلیێ خانا ئێزدا (جهێ زیارەتگەهـ و گۆڕێن پیر مەند و پیر سام)
وەکی کو کەمال تۆلان ب خۆ ب سەفەرا خۆ بۆ وی گەلی دیت و بەلگە کر، گەلیێ خانا ئێزدا گەلیەکی پیرۆز و سەربەخۆیە کو زیارەتگەها پیر مەند و پیر سام و گۆرێن وان تێدا نە.
ئەڤ دەر نە ئەو خانە یان ئاڤاهییا ل دەستپێکا رێیا لالشێ یە! ئاندازیاریا وێ یا کەڤنەشۆپی ژ بەران نەچێکری یە، خودی پێلکێن کەڤرینە بەر ب دەری/پەنجەرەیا هەسنی یا ب نەخش و قەوسێن مەتالی ڤە دچیت، و د ناڤ کەسکاییەکا چر یا دارێن گویزان و دەڤیێن چۆلێ یێن ب فێکیێن سور هاتیە پێچان. ل سەر دارێن بەرامبەر زیارەتگەهێ، پرچک و دەسمالێن رەنگین یێن مرادان (ریتوئەلا پیرۆز یا گرێدانا خواستەکان) هاتینە دالەقاندن، کو ئەڤ نیشانا زیندیبوونا ئارامی و باوەریا خەلکی یە.
٣ـ سەرهاتیا دەگەهێ کەڤن یێ پیر مەند (موزەخانا وانێ)
د هەڤپەیڤین و لێکۆلینێن مەیدانی دا، چیرۆکا دەگەهێ رەسەن یێ پیر مەند ب ڤی رەنگی دهێتە بەلگەکرن:
-
دەرگەهەکی داری یێ پر کەڤن ل سەر زیارەتگەهێ هەبوو کو وێنەیێ رۆژێ، هەیڤێ و ستێرکان ل سەر نەخشاندی بوو.
-
پشتی ڤالاکرنا گوندان د سالێن ١٩٥٠-١٩٨٠ان دا، هندەک خێرنەخوازان هاتینە ئەو دەرگەهـ دزی. لێ ژ بەر ترسا کەرامەت و خودانتیا پیر مەند، نەشیانە زەرەرێ بدنێ یان دەرگەهی بشکێنن.
ژ ترسا ئانینە ل بەرامبەر زیارەتگەهێ ل سەرێ لاتەکی دالەقاندینە.
-
ئەو دەرگەهـ د ناڤ کۆچبەریا داویێ دا هاتیە پاراستن و پشتی ڤالاکرنا گوندان چوویە موزەخانا وانێ، کو نهو د موزەخانا وانێ دا ب ئاوایەکی فەرمی دهێتە پاراستن.
