ئيَزدياتى حةقيقةت ـ تةريقةت ـ عيبادةت
ئایار 8, 2026
9 ديتن
بير خةلات
ثيَشةكى:
ئيَزدياتى ئيمان و باوةريية ب رىَ و رة سميَن ثيرؤزيَن كةظنار ذ ئةركانيَن خوديَناسينىَ، ب سىَ ئةركانيَن سةرةكى ييَن ثيرؤز ظة دئيَتة ناسين: حةقيقةت ـ تةريقةت ـ عيبادةت، ئيَزدى ذ قؤناغيَن سةخت و دذوار دةربازبووينة ذ نةمانىَ و هندابوونىَ رىَ و رةسم و زمان و كلتؤر و فؤلكلؤرىَ خؤ طةهاندينة ئيرؤ ب ريَيا سرووشتى و ثيرؤزييَن ئؤلى و ئةركانيَن خوديَناسيىَ، ئيَزديان هةر دةم ئيمان ب خودىَ ناسيىَ مووكم كرية و طريَدايىَ سرووشتيىَ بووينة مينا: ئاخ ـ ئاظ ـ بايى ـ ئاطر ـ رؤذ ـ هةيظ ـ ئستيَرِ ـ زظستان ـ بةهار ـ هاظين و ثاييز…هتد.
ئيَزدياتى:
ثةيظا ئيَزدياتى ذ ئيَك ناظ هاتية و دابةش بووية ل سةر خوديَناسيىَ و بووية كؤم، ئيَزى = ئيَزدى + ئيَزدياتى، ئانكو روحيَن ثاقذ ـ روحيَن راست ـ روحيَن خيَرىَ، ريَيا راست، باوةرى و ئيمان ب هةبوون و ئيَكانييا خودىَ مةزن، خودىَ ئةظ كنيات ئافرانديية ذ عةرد و ئةسمان و هةيظ و رؤذ و ئستيَرِ و ب حةز و ظيان و شيانيَن خؤ هةموو زيَندةوةر لسةر عةردى ثةيدا كرينة، دئيَزدياتيىَ دا كةسانىَ ئيمان هةبت ئةو خوديَناسة و روحا وى يىَ ثاكة، و ذ قةول و قةسيدا و بةيت و دوعاييَن ئيَزديان داية شرؤظةكرن دبيَذت:
دين و ئيمانيَت مة ذ وىَ ية
حةقيقةتا مة ذ رِىَ ية
لةوحةت مةحفوز ناظىَ خودىَ ية .
ئيَزدياتى يىَ طريَداي ب هةر هةفت ناظيَن سورِ و كةرةما خوديَنة، ئةو سورِ و كةرةميَن خودىَ داينة روحيَن ثاك بؤ ذيَن و ذيارا لسةر روويىَ عةردى، ئيَزديان ئيمان و باوةرى ثىَ ئيناية و لةوما ذ ئةدةبىَ دينىَ ئيزديان داية دياركرن ذ قةولىَ شيرةتكاريىَ دبيَذت:
وةختىَ تو هاتية د ظىَ دنيَ دة
راستيىَ بيَذة ذ خودىَ رِة
تالييا راستيىَ هةر ظىَ دة .
ئاقل هةدايةتة
هنجى روحا ب تةربيةتة
ئةو روحا ل بةر ثةدشايىَ خؤ يىَ ب عزةتة.
حةقيقةت:
حةقيقةت فةرزةكا ذ فةرزيَن ئيَزديان، حةقيقةت راستيية و رةهـ و ريشاليَن ئيَزدياتيىَ ددةتة دياركرن و ريَيا راستة يا مرؤظىَ ئيَزدى و خودان و فةرز و ئةركانيَت خؤ بناست بؤ ريَيا خودىَ، لةوما ذ فةرزيَن حةقيقةتىَ دئيَتة ناسين (شيَخ ـ ثير ـ مريد ـ هؤستا ـ مةرةبى ـ يار و برايىَ ئاخرةتىَ) لةورا دظيَت هةر ئيَزديةك ثيَطيريىَ ثىَ بكةت، ذ ئةدةبىَ دينىَ ئيَزديان داية دياركرن و دبيَذت:
شيَخ فةرة و ثير نيشانة
هؤستا و مةرةبى شوبهةتى وانة
فةرزا يارو برايىَ ئاخرةتىَ فةرزةكا طرانة.
يا شيَشمس بدةية خاترا دةرويَشىَ سوكا مةعريفةتىَ
يىَ ب شةظىَ و رؤذىَ دكةن عةبادةتىَ د كةن خلمةتىَ
و هةر ثيَنض فةرزيَت حةقيقةتىَ .
شيَخ و ثير و هؤستا مةرةبى و يار و برايَت ئاخرةتىَ
ئةو د فةرن ل مة سونةتىَ ئيرؤ ل دنىَ سوبة بؤ بانطىَ ئاخرةتىَ
يا شيَشمس بانط و هاواريَت مة ذ ديوانا تةتىَ.
ئةو كليل و مفتةنة
ب دةستىَ وان جندييا ظةدبنة
يىَ هةر ثيَنض فةرزيَت حةقيقةتىَ ل رؤذا ئاخرةتىَ بؤرِا شةهدةنة.
تةريقةت:
تةريقةت رِيَية و ئؤل و ئةركانيَن ثيرؤزيَن ئيَزديانة و ذ نؤت و نةهـ 99ــ ئةركانيَت رؤناهيا ريَيا خودىَ هاتينة، و ب ريَيا خؤرستى و نوورا خودىَ بةرةو ثيَشظة دضت و فةرزة ل سةر ئيَزديان ب رؤناهيا ريَيا خودىَ هةرن و قةدرىَ ذين و ذيانىَ بطرن و د دووربن ذ ئاستةنطيَن ذيانىَ، يةفةرة لسةر ئيَزديان كاربكةن و هةظاليَن خيَرىَ بن، دئيَزدياتيىَ دا كارىَ باش عيبادةت بؤ خودىَ و خيَر ناظةكة ذ ناظيَت خودىَ و يىَ فةرة هةر ئيَزديةك ظان فةرزا د ذيانا خؤدا ب جه بينت و ثةيرةو بكةت دىَ طةهتة مرازىَ ل باغىَ جننةتىَ و هةر كةسىَ بةرؤظاذى ظان فةرزان بكةت ئةو دىَ طونةهكاربت، ذ ئةدةبىَ دينى داية دياركرن و دبيَذت:
هنجيىَ ل رِاستا تةريقةتا خؤ دوذمن بى
بارىَ وى دىَ ئاسن بىَ
جزايىَ وى دىَ سؤتن بى.
هةفت دةرييَت بةهةشتىَ هةنة
ب كليل و مفتةنة و بدةستىَ وان جندييا ظةدبنة
يىَ هةر ثيَنج فةرزيَت حةقيقةتىَ لسةر عةمةلىَ وان شةهدةنة.
خةرقةؤ بلا وةبى
ضو ذ كنارىَ مة تيَنةبى
سونةتخان و هةر ضار تةريقةتا دةست ل دامانا تةبى.
ئيَزدياتى نؤت و نةه ئةركانة
ئةوةل ئةركان عةبادةت زمانة
ناسبوونى سةر خةتما وانة
ئيَزدياتى نؤت و نةه ئةركانيَت موقةرِةمن
ذ نؤت و نةها سيَيا ب عةلمن
دا رؤذا ئاخرةتىَ ل ديوانا مير بكةلمن.
ئةركانةك: حةياية بؤ سةرظةرازيا ذين و ذيانىَ ل سةر روويىَ كنياتىَ و ظةماو نةظييَن روحا باشة و خودان باوةرى، ذ ئةدةبىَ دينىَ ددةتة دياركرن و دبيَذت:
طاظا حةيا ذ حوسنىَ دةردبى
وةكا رةزةكى بىَ شوورهة دبى
خودان ظيَرا بىَ مةفةر دبى.
ئةركانةك: ناسينة بؤ ريَيا راست و قةدرىَ دايى و بابة و ريَزطرتنا هةقيىَ و عدالةتا خودايىَ مةزن، ذ ئةدةبىَ دينى داية دياركرن و دبيَذت:
ناسىَ نةفسىَ
روويىَ ظىَ مجلسىَ
ميَرى خلاسة ب ثرسىَ.
باب ل عةدا هؤستاية
تاعةتا وى ذ تاعةتا خودياية
مال ب وى ية راوةستاية .
نةبيَذة دايىَ تو ية ثيرى
و نةبيَذة هزرةكة بىَ بيرى
ب وىَ نةبت ناضيية ثيَش ديندارة ميرى.
ئةركانةك: رىَ و رة سميَن ثيرؤز ييَن ئؤلى و ئايينى نة، ل سةر روويىَ كنياتىَ بؤ ئيَكانييا خوديَيىَ مةزن، لةورا ذ ئةدبىَ دينىَ داية دياركرن و دبيَذت:
مة ذ ئاديا بةخشة
ب وىَ قوبىَ كةم سةرى ل عةشة
جةمايا ميَران ل لالشة .
زةرة و مانطا زةر هلاتة
ل ئيَزديىَ شةرقىَ هةتا ب شامىَ شاهى و خةباتة
عيدا حةجييا ذ باخودىَ ب ناظىَ شيَشمس دهاتة .
ئةركانةك: وةرزيَن سالىَ زظستان ـ بةهار ـ هاظين ـ ثاييز، هةر ضار وةرزا و هةر دووازدة مةها تيَكيستيَن ثيرؤز ييَن ئؤلى هةنة و شرؤظةيىَ دةنىَ هةتا ب رؤذان و هةفتيىَ و مةها و سالىَ، ثيرؤزيا وةرزىَ زظستانىَ ذ ئةدةبىَ دينى دةتة ديار كرن و دبيَذت:
ذ قةولىَ فةخرىَ زةرطوونة
هةر ية ب حةرفة و ية ب ناسبوونة
بنياتا هةر دووازدة مةها كانوونة.
هاتمة ناظ كؤف و كانة
وةكى دئيَت و دبتة زظستانة
زيَندانة ل سةر ضقاس مةخلووقى ب طيانة.
كانوونىَ ذ خؤ خةبةردا
طؤت: ئةزم سةقايا عةردا
بةلىَ مفعةتم ل سةر جقاس دةردا.
ئةركانةك رؤذى طرتنة:
رؤذى طرتن ئةركانا خوديَناسيىَ ية، د ئيَزدياتيىَ دا دئيَتة زةلال كرن ب ميذوويا رؤذهلاتى ل مةها طولانىَ كؤمةكا ئستيَرِا ل عةزمانىَ ديار دبت و دبيَذنىَ: ثيَروو ئةو دوازدة ئستيَرِن وةكا ثيَري ية و دبيَذنىَ: ثيَرىَ سالىَ.
هةر ب ميذوويا رؤذهلاتى ل مةها خزيرانىَ كومةكة ئستيَرِا دةردكةفتة ئةسمانى د بيَذنىَ: تةرازوو ئانكو ميزان، ئةو ئستيَرِ ب رةنطىَ تةرازوويىَ د خويانة و ددةنة دياركرن.
ب هةمان ميذوو ل مةها تيرمةهىَ ئستيَرِةكة طةش دةردكةفتة ئةسمانى د بيَذنىَ قورغ، و ئةظ هةرسىَ جؤريَن ئستيَرِان هةر شةظ دةردكةظن هةتا هةر سىَ رؤذييَن ئيَزى بيَن و هندا دبن و هةتا ضارةكة دى ل مةها طولانىَ ظةطةرِيَن.
رؤذيا ئةول رؤذا سىَ شةمبوويىَ رؤذى طرتنة ب ناظىَ ئيَزى بؤ خودىَ ية، ذ بةر باوةريا هةرة مةزن كو ئةم دوازدة هةيظان دا د ذين ب سةدق و باوةرى و ل وىَ هيَظارىَ ثيرؤ (ثيَرىَ) سالىَ د ضيتة ئاظة.
رؤذيا دوويىَ ل رؤذا ضارشةمبوويىَ رؤذى طرتنة ب ناظىَ ئيَزى بؤ خودىَ ية، ذ بةر هةقى و عةدالةتا خودىَ مةزن، كو ئةم ذ هةقى و عةدالةتا خودىَ دةرنةكةظين و تةرازووا هةقيىَ دةردكةفتة ئةسمانى ل وىَ رؤذىَ دضتة ئاظة.
رؤذييا سيَيىَ و يا داوويىَ رؤذا ثيَنج شةمبووىَ رؤذى طرتنة ب ناظىَ ئيَزى بؤ خودىَ ية، ذبةر ذين ذيانة ل سةر روويىَ عةردىَ و هاتنة قورغىَ، دةمىَ طةرٍما هاظينىَ زيَدة طةرم دبت ب دةه رؤذان ثشتى جةذنا ضلىَ هاظينىَ قورغ دةردكةظيت و ئيَكسةر ذ وةرزىَ طةرمىَ دةرباز دبتة وةرزىَ هينكايىَ، ل رؤذا ب رؤذى ل هيَظارا جةذنىَ دضتة ئاظة.
رؤذا ئينيىَ جةذنة و ئيَدى ئةو هةرسىَ ئستيَر: ثيرؤ ـ تةرازوو و قورغ نا ئيَنة ظة هةتا سالةكة دى ل مةها طؤلانىَ و خزيرانىَ و تيرمةهىَ، لةورا ذ ئةدةبىَ دينى داٍية دياركرن و دبيَذت:
شةهيد ب وىَ كاسى دبوو مةستة
ئةوى نة ثىَ هةبوو نة دةستة
لةو سلتان ئيَزى رؤناهيةك ل بةر ئيَخستة.
ئةوى ذ سلتان ئيَزى خواستبوو كةرةمة
بؤ هةقيا خودىَ ل هةموو دةمة
سىَ رؤذى طرتن طؤت: فةرزة ل سةر مة.
هات مةها ل ناف مةهانة
ل سةر يازدة مةها دطيَرِانة
رؤذييَن ئيَزى سةدق و حةيا و ئيمانة.
ئةركان بؤ ئةركانىَ مينا: (تؤك، طريظان، خةرقة، سةما، سلاظطةه، سونةتكرن، مةهرةبرِين، مؤركرن، تاوسطيَرِان، قةول، بةيت، قةسيدة، دوعا، ثةروةردة، مةعريفةت، ريَزطرتن، ئيمان، باوةى، وةذدان، مرةوت، غيرةت، ئةمانةت، تفاق، تةبايى، ليَبؤرين، سييانةت، شيرةت، خيَرخوازى، جةذن و كاركرن (دنيادارى)…هتد.
عيبادةت:
فةرزيَن عيبادةتىَ ب سىَ جؤرا ل سةر ئيَزديان هاتينة ب جه ئينان و قةبول كرن، فةرز و عيبادةت سجوودةية بؤ خودىَ، لةورا ذ ئةدةبىَ دينىَ ئيَزديان دةتة ديار كرن و دبيَذت:
حةرامة سةلةف و خوون و دزى و دةرةو
و كوشتن و زنا و خةبةردان ذى نةبوو
و يىَ ذ غيَرى خودىَ رِا سجوودة بوو .
يا ئيَكىَ: فةرزا عيبادةتىَ بؤ ئيَزديان ب طشتى سىَ فةرزن: دوعايا سبىَ ـ دوعايا هيَظارى ـ شةهدةيا دينى، ئةظ هةر سىَ فةرز دئيَنة ب جه ئينان وةك ئةركىَ ثيرؤز يىَ ئيَزدياتيىَ بؤ خوديَناسيىَ.
يا دوويىَ: فةرزا عيبادةتىَ ثيَنض فةرزن: ب تايبةت بؤ مجيَور و ئؤلدار و خلمةتكاريَن ئؤلى و ئايينى, دوعايا ثشتطريدانىَ ـ دوعايا شةبةقا بةرىَ سبىَ ـ دوعايا سبىَ ـ دوعايا هيَظارى ـ شةهدةيا دينى، ئةظ هةر ثيَنض فةرزيَن عيبادةتىَ ب جه دئينن بؤ ريَيا راست رؤناهييا ريَيا خودىَ.
يا سيَيىَ: فةرزا عيبادةتىَ هةفت فةرزن: ب تايبةت بؤ مير و بابا شيَخ و روحانى و ئؤلداريَن حسابدار و فةقيريَن ب خةرقة و ضاويش و سةفيل (شكةستى) ييَن ثةرستطةها لالشا نوورانى : دوعايا ثشتطريَدانى ـ دوعايا شةبةقىَ ـ دوعايا سبىَ ـ دوعايا هيَظارى ـ شةهدةيا دينى ـ دوعايا هةيظىَ ـ دوعايا ستيَرِا دةمبلقاثى(دةريَىَ ئةسمانى) و دطةلدا فقيريَن ب خةرقة دوعايا خةرقةى ب جه دئينن و ئةظة ئةركىَ ئؤلى يىَ ئيَزدياتيى ية بؤ ئيَكانييا خودىَ، لةورا ذ ئةدةبىَ دينىَ ئيَزديان دتة دياركرن و دبيَذت:
ئيمان ئةوة يا وة برى
ضاظ نةدةنة خةلكىَ موشةمةرى
دا ذتالييا وة رِانةبت كين و كفرى.
ئةون فةرزيَت حةقيقةتىَ
شيَخ و ثير و هؤستا و مةرةبى و يارو براييَت ئاخرةتىَ
ئيرؤ ل دنيايىَ سبة بؤ بانطىَ ئاخرةتىَ.
ل كنياتىَ ظيَرِا دطةستم
ل بةندىَ شاهىَ مةستم
هةر هةفت سورِيَت سلتان ئيَزى هةر هةوةستم.
ئيَزديان ذ ئةزةلى دا ل ريَيا راست ريَيا خودىَ ثرسيية و ئيَزدياتى ب خوديَناسيىَ طةهشتيية ظىَ قؤناغا ئيرؤ يا سةر دةمىَ خاس و ضاكيَن خودىَ ييَن خودان كةرةم دةمىَ شيخادى ل لالشا نوورانى ل سةدىَ (12)ىَ ئةوان داية شرؤظةكرن سرِ و كرةما خودىَ راسةرى هةر تشتينة و خودىَ سةرىَ سةرانة و ئةو ظىَ كنياتىَ ب كارتينت و ذ ئيمان و باوةريا وان خاس و ضاكان ب ريَيا عةبادةت و سجوودةية بؤ خودىَ مةزن.
ذيَدةر :
1- كؤظان خانكى، سورِستان، ذيان و بةرهةمىَ نيَزيكى 600 خاس، بابضاك، قةولظان و قةلةندةريَن ئيَزدى ية، رىَ و رةسم، بث 27 ـ سالا 2021.
2- عزالدين سليم باقسرى، مةرطةه، الايزيدية الاصل ـ التسمية ـ المفاهيم ـ الطقوس ـ المراسيم و النصوص الدينية، الاعياد و المناسبات، ص 131 لسنة 2003.
3- تارق شوكرى خةمؤ، رِامان و بنةرتيَت هندةك ثةيظ و ناظيَن ديرؤكى، ئيَزيدي، بث 169 ل سالا 2009.
4- شةمؤ قاسم دنانى، ضةند تيكستيَن ثيرؤز ييَن ئؤلا ئيَزديان، بةرطىَ ئيَكىَ، ئةدبياتيَن دينى، سالا 2012.
5- خةليل جندى رةشؤ، ثةرن ذ ئةدةبىَ دينىَ ئيَزديان، بةرطىَ ئيَكى، قةول و بةيت، ل سالا 2004.
6- كةد و بةرهةميَن ثير خدر سليَمان، بةرطىَ دووىَ، ئامادةكرن و ثيَشةكى: داود خةتارى و زيدو باعدرى، ئيَزدياتى، بث 167 سالا 2023.
7- احمد ملا خليل، من ازربيجان الى لالش، تحقيق و تعليق د. خليل جندى، قةولىَ هةزار و ئيَك ناظ. ص 225 لسنة 2006.
8- سمير خالد شرو، الايزيدية و بعض طقوسيها، عيد صوم ئيزي، ص 71 لسنة 2010.
ذ ئةدةبىَ دينىَ ئيَزديان:
1- قةولىَ ئاخرةتىَ .
2- قةولىَ ثير هةسن.
3- قةولىَ مشتاقىَ سىَ بؤرِم.
4- قةولىَ شيخادى شيَخىَ شارا.
5- قةولىَ ثيرى كار.
6- قةولىَ ئةبةكرىَ ئؤمةرا.
7- قةولىَ مريديىَ .
8- قةولىَ دايى و بابة.
9- قةولىَ بؤرِيَت فةقيرا.
10- قةولىَ كةكىَ شيَخ زةندين.
11- قةولىَ مةها.
12- قةولىَ شيَخو بةكر.
13- قةولىَ قةرةفرقان.
14- قةولىَ علمىَ نادر.
15- قةولىَ هةسةدىَ ئال تةورى.
16- دوعايا هيَظارى.