گۆڤارا دەنگێ شێخان گۆڤارا دەنگێ شێخان
دەروازە:
عەشقا حەقیقى و مەجازى ژ باسێن گرنگ یێن سۆفیگەرییا ئیسلامینە و هەر ل سەر ئەڤى بناغەى گەلەک ژ بیروباوەرێن سۆفیان هاتینە ئاراستەکرن و گەلەک بەرهەمێن ئەدەبى یێن گرێداى ب سۆفیگەرییا ئیسلامیڤە هاتینە نڤیسین. د ئەدەبیاتا کلاسیکى ئانکو ئەدەبیاتا کەڤن یا کوردیدا دووانەیا عەشقا مەجازى و حەقیقى ب ئاشکرایى خۆیایە و پڕانییا شاعرێن کوردان ل پەى شۆپا ئەوێ کەفتینە، هەتا ئەوى رادەى کو ئێدى شڕۆڤەکارێن شعرا کلاسیکى هندەک جاران بێى هەبوونا چ بەلگەیێن دیارکرى پڕانییا دەربڕینێن گرێداى ب حەژێکرن و وەسفا جوانییا ژنێ ب عەشقا مەجازیڤە گرێ ددەن و د ئەوێ باوەریێدانە کو هەر دەم شاعر باسێ عەشق و ژنێ دکەت مەبەستا ئەوى تشتەکێ دییە و ب تنێ ئەڤان بابەتان وەکو ئامرازەکێ بکاردهینیت داکو دەربڕینێ ژ عەشقەکا مەزنتر کو عەشقا حەقیقى ئانکو عەشقا خوداییە بکەت. دیارە ل گەل لاوازبوونا سۆفیگەرییێ د شعرا کوردیدا و سەرهلدانا شعرا نوى یا کوردى، عەشقا مەجازى و حەقیقى ب ئاوایەکێ نوى و جیاواز د شعرێن هندەک شاعراندا خویا بووینە، مەلاخەلیل مشەختى ئێک ژ ئەوان شاعرانە کو دیتنەکا جودا بۆ عەشقا مەجازى و حەقیقى هەبوویە. د ئەڤێ گۆتارێدا دێ هەول دەین جوداهییا روانگەها مشەختى ل گەل شاعرێن کلاسیکى بدەینە دیارکرن
عەشق د سؤفیگەرییا ئیسلامیدا:
دیارە کو واتایا سەرڤەسەرڤە و یا بەربەلاڤا پەیڤا عەشقێ تشتەکێ نوى نینە و پڕانییا کوردان پەیڤا عەشقێ بۆ حەژێکرنێ بکاردهینن کو ئەڤە ژ واتایا فەرهەنگى یا ئەڤێ پەیڤێ دوور نینە. عشق د بنەڕەتدا پەیڤەکا عەرەبییە و بۆ حەژێکرنا زێدە یان زێدەرۆیی د حەژێکرنێدا هاتییە بکارهینان. تەنانەت گەلەک ژ پێشەنگێن سۆفیگەریێ ژى د ئەوێ باوەریێدانە، هەر وەکو (ئیمام غەزالى) باسێ هندێ کرییە کو هەر تشتێ حەزا مرۆڤى ل سەر هەبیت و مەیلا نەفسا مرۆڤى بۆ بچیت و ئەڤ مەیلە د دەروونێ مرۆڤیدا زێدە بهێز بیت، دێ بیتە عەشق. دەمێ مرۆڤ تەماشەى مێژوویا ئەدەبیاتا ئیسلامى ژى دکەت، ئەڤ راستییە بۆ مە دیار دبیت کو ل دەستپێکێ ئەڤ پەیڤە پتر بۆ حەژێکرنا رەگەزێ بەرامبەر و ب تایبەت رەگەزێ مێ هاتییە بکارهینان و دەلالەتەکا سکسى هەبوویە، لێ ل گەل وەرارا سۆفیگەرییێ، بۆ مەیدانا ئایینى هاتییە ڤەگوهاستن. دیارە هەر ژ بەر ئەڤێ چەندێ گەلەک ژ زانایێن ئیسلامى نەمازە یێن سەلەفى دژى بکارهینانا پەیڤا عەشقێ بۆ ڤیانا خودێنە و داکۆکیێ ل سەر بکارهینانا پەیڤا( حوب)ێ دکەن.
هەر چەوا بیت ل گەل بوورینا دەمى و بهێزکەفتنا سۆفیگەرییێ، زاراڤێ عەشقێ جهێ خۆ گرت، هەتا ئەوى رادەى کو دشێین بێژین مەزنترین چەمک د شعر و ئەدەبیاتا سۆفیاندا عەشقە، هەر وەکو مەلایێ جزیرى د وەسفا عەشقێدا گۆتییە:
فهلهكا ئهتلهسێ سهرگهشته د جاما مه حوبابه
مهوج ددهت قولزومێ عهشقێ مه ل سه ر دهست غورابه
گهردوون و جیهان ب مهزناتییا خۆڤه ب تنێ پهقیویشكهكن د دهریایا عهشقێدا. ئانكو جیهان ههمى پهقویشكهكه د ئهوێ جاما كو د دهستێ مندایه، ئهڤ جامه ژى مینا گهمى ئانكو بهلهمهكێ بچویكه كو كهفتییه سهر دهریایا عهشقێ.
سۆفیان گرنگییەکا زێدە دایە جۆر و قوناغێن عەشقێ، ئانکو ب باوەرییا ئەوان عەشق دبیتە چەند جۆر و ل سەر چەند قوناغان دهێتە دابەشکرن، سەرەراى هەبوونا ئەو جوداهییا کو د بۆچوونێن سۆفیاندا هەنە، ئەم دشێێن بێژین سۆفى ب ئەڤى ئاوایى عەشقێ دابەشى چەند جۆران دکەن:
1- عهشقا مهجازى: ئهو عهشقه كو تێدا سیفهتێن روالهتى(روخسار) دبنه جهێ سهرنجێ، واته جوانییا روالهتییا خۆشتڤیێ دبیته جهێ پیتهپێدانا عاشقى. ئهڤ عهشقه ب خۆ ژى دبیته دوو جۆر:
ا- عهشقا حهیوانى ئانكو شههوانى: عهشقهكه كو تێدا عاشق ژ بۆ شههوهت و ههوهسێ مهعشوقا خۆ دڤێتن.
ب-عهشقا مهجازییا پاك د ئهڤێ عهشقێدا ژى بهرێ عاشقى یێ ل روالهتا مهعشوقێ، لێ ئهڤ روالهته سیمبۆله و رهنگڤهدانا دهروونییه و نیشانهكه ژ نیشانهیێن ههبوونا زاتێ ئیلاهى و رێخۆشكهره بۆ عهشقا حهقیقى، ئانكو پرهكه كو دشێت مرۆڤى ژ عهشقا مهجازى بۆ عهشقا حهقیقى ببهت، لهوما چێدبیت مهعشوق نێر یان مێ بیت چونكه ب تنێ ئامرازهكه بۆ گههشتن ب عهشقا خودایى ئانكو عهشقا ئیلاهى.
2-عهشقا حهقیقى: بریتییه ژ عهشقا ئیلاهى ئانكو عهشقا خودایى. دهمێ كهسهكى دڤێت بگههیته پلا پێگههشتن دێ حهژ زاتێ كامل و موتلهقێ خودایێ خۆ كهت.
ب ئهڤى رهنگى عهشقا مهجازییا پاكژ و عهشقا حهقیقى جهێ گرنگیپێدانا سۆفیانن و د ههمان دهمدا ب دوو قوناغێن پێگههشتنا مرۆڤێ سۆفى دهێنه زانین، ئانكو دڤێت ههر سۆفیهك ژ قوناغا عهشقا مهجازى دهرباز ببیت و ژنوى بهرهڤ عهشقا حهقیقیڤه بچیت، مهلایێ جزیرى دهربارهى ئهڤێ چهندێ دبێژیت:
لامعا حوسن و جهمالێ د علمى بیته عهین عهشق دا ژێ هل ببت، كێ دى حهقیقهت بێ مهجاز
عهشقێ قوناغێن خۆ ههنه، دڤێت رۆناهییا جوانیێ ژ قوناغا زانینێ بهێته ڤهگوهاستن بۆ قوناغا دیتنێ ئانكو دڤێت مرۆڤ د بوارێ عهشقێدا ژى ژ (علم الیقین) دهرباز بیت و بهرهڤ (عین الیقین) بچیت، ب دهربڕینهكا دى بۆ گههشتن ب عهشقا حهقیقى، دڤێت مرۆڤ ژ عهشقا مهجازى دهرباز ببیت. كهواته عهشقا مهجازى پێدڤیاتییهكه، لێ دڤێت ب تنێ وهكو ئامرازهك بۆ خزمهتكرنا عهشقا حهقیقى سهرهدهرى ل گهل بهێتهكرن.
سهرهراى هندێ كو عهشقا مهجازى قوناغهكا عهشقا سۆفیزمانهیه و گرنگییا خۆ ل دهڤ سۆفیان ههیه، لێ تنێ پرهكه بۆ دهربازبوون بهرهڤ عهشقا حهقیقى و دڤێت مرۆڤێ سۆفی گهلهك خۆ پێڤه گرێ نهدهت، ههر وهك مهلایێ جزیرى دهربارهى ئهڤێ چهندێ دبێژیت:
حوبێ جسمانى دوو رۆژن، گهر چ دل پڕ پێ دسۆژن
حهق جهگهر پهیكان دنۆژن، میسلێ نهقشێ بێ وهفایه
عهشقا ب روالهت یان روخسار یان لهشیڤه گرێداى بیت؛ عهشقهكا دهمكییه. ههر چهنده ئهڤ عهشقه گهلهك كارتێكرنێ ل مرۆڤى دكهت و مرۆڤ گهلهك بۆ ئهڤێ عهشقێ پهرۆشه، لێ وهكو نهقش یان نیگارهكێیه كو خۆ ناگریت و زوى ژ ناڤ دچیت، كهواته ب چ رهنگان عهشقا مهجازى ناگههته پله و پایهیا عهشقا حهقیقى.
گۆهرینا ئاراستهیا عهشقا مهجازى و حهقیقى د شعرێن مشهختیدا:
راسته كو گهلهك جاران مشهختى ب شاعرهكێ كلاسیكى دهێته نیاسین، لێ یا دروست ئهوه كو ب شاعرهكێ نوى بهێته هژمارتن. مشهختى ژ گهلهك روویانڤه كهفتییه ژێر كاریگهرییا شاعرێن كلاسیكى یێن بهرى خۆ، ژمارهكا بهرچاڤ ژ قالبێن شعرى و كێشێن شعرا مشهختى بهشهكن ژ میراتا شعرا كلاسیكییا رۆژههلاتا ئیسلامى، لێ ل گهل هندێ ژى كۆمهكا ئهدگار و تایبهتمهندى یێن نوى د شعرێن ئهویدا ههنه كو پهیوهستن ب نویكرنێن سهدێ بیستێ، ڤێجا ههر ژ ناشیونالیزم و هیۆمانیزمێ بگره ههتا بیرو بۆچوونێن ئهوى دهربارهى ریفۆرما ئایینى.
ئێك ژ ئهوان خالان كو مشهختى ژ شاعرێن كلاسیكى جودا دكهت، چهوانییا سهرهدهرییا ئهوى ل گهل عهشقا مهجازى و حهقیقییه. ل دهڤ مشهختى ئێدى ژن و جوانییا ژنێ عهشقهكا مهجازى نینه كو مرۆڤى بهرهڤ عهشقا ئیلاهى ببهت، بهلكو عهشقهكا مهجازییه كو مرۆڤى بهرهڤ عهشقهكا دى یا مهزن دبهت كو عهشقا نهتهوه و نیشتیمانییه. ب دیتنا مشهختى عهشقا كوردستانێ ژى عهشقهكا حهقیقییه و دڤێت د رێكا ئهوێدا مرۆڤ گهلهك حهز و ڤیانێن خۆ یێن مهجازى گۆرى بكهت.
گهلهك جاران دهمێ مرۆڤ هۆزانهكا مشهختى دخوینیت، وهسا هزر دكهت كو هۆزانهكا ئهڤینییه، لێ دهمێ ب هوورى بهرێ خۆ ددهت، دیار دبیت كو ئهو ئهڤینییا هاتییه باسكرن، ب تنێ عهشقهكا مهجازییه كو عهشقهكا مهزنتر، واته عهشقا وهلاتى ههمبێز دكهت. چێدبت د گهلهك هۆزاناندا چ بهلگه یان ئاماژهیێن وهسا نهبن، ئانكو ههر چهندهك هۆزان بۆ كوردستانێ هاتییه گۆتن، لێ ههر ژ دهستپێكا هۆزانێ ههتا دویماهیێ ب تنێ باسێ جوانییا یارێ و ئهوان ئێش و ئازاران دهێتهكرن كو شاعرى د رێكا عهشقێدا دیتینه، لهوما ئهم دێ هندهك هۆزانێن مشهختى وهك نموونه هینین كو هۆزانڤانى ب رهنگهكێ راستهوخۆ یان نهراستهوخۆ ئاماژه دابیته هندێ كو مهرهما وى عهشقا كوردستانێیه و دلدارا و یا راستهقینه و حهقیقى كوردستانه.
د هۆزانا (ئارییه)دا هۆزانڤان ب ئهڤى رهنگى دهت ب سالۆخدانا خۆشتڤییا خۆ دكهت:
ئهڤ چ زهنده، ئهڤ چ قهنده، ئهو چ فنده، چ شهمال؟
ئهڤ چ خاله، چ شهمامه، ئهڤ چ رهنده، چ شهپال؟
ئهڤ چ نهخدانه، چ لێڤن، ئهڤ چ ئهبرۆنه هیلال؟
ئهڤ چ مۆژگانن، چ تیرن، ئهو چ خفشن، كارخهزال؟
ئهو چ بشكۆژن، تهلیسمن، ئهو چ كانینه زهلال؟
ئهو چ بالا و كهزینه، ئهو چ بسكن جۆته مار؟
ئهو چ گولزارا رهزینه، ئهو چ مسكه، رهش و تار؟
ئهو چ زۆزانه، چ سینه، سێڤه سۆرن لێ دیار؟
ئهو چ شۆرابن، چ تیتن، ئهو چ بیستانه، بهار؟
ئهو چ رهمز و هاڤڕینه، ئهو چ نازن، چ دهلال؟
هۆزانڤان وهسفا بهژن و بالا خۆشتڤیا خۆ دكهت، ههر ژ زهندێن ئهوێ بگره ههتا دگههیته ئهرزینك و لێڤ و بروى و مژیلانك و بهژن و بسك ز سینگ و خالا سهر رویێ ئهوێ. ژ بۆ ههر ئێك ژ ئهوان ژى لێكچواندن یان وهسفهكێ دهینیت. خویایه كو ئهڤه ژ شێوازێ هۆزانڤانێن كهڤن دوور نینه و سهرهراى ههبوونا هندهك جیاوازییان، ئهم دشێین بێژین وهسف و سالۆخدانا شاعرى مینا شاعرێن كلاسیكییه، لێ دهمێ بهرهڤ داوییا هۆزانێڤە دچیت، شاعر د كۆپلهیهكا شعرێدا، بۆ مه ددهته دیاركرن کو تێگههشتنا مه خهلهته و دڤێت جارهكا دى هۆزانێ بخوینین:
كوفى كێله، بسك ب تێله، ئهو چ پێله، كوردییه
خان و مانه، ناڤ جوانه، كوردنیشانه، جندییه
ب گهنج و هاته، خۆش ولاته، خۆش نهژاده، سافییه
كوردستانا ناڤجوانه، من غهزهل پێ گۆتییه
عاشقم بۆ وێ دهلالێ سهر ڤى عهمرێ پیر و كال
د ئهڤێ كۆپلهیێدا ژى شاعر ههر بهردهوامه ل سهر پهسن و ستایشا بهژن و بالا خۆشتڤییا خۆ، لێ د دێرێن دووماهییا كوپلا هۆزانێدا شاعر بۆ مه ددهته دیاركرن كو ئهو خۆشتڤییا ئهو باس ژێ دكهت كورده و باشى دبێژیت ولاتهكێ خۆشه و ل دویماهیێ ب ئاشكرایى دبێژیت ئهو دهلالا ئهو وهسفا ئهوێ دكهت كوردستانه كو د ژیێ پیرى و كالیێدا ژى نهشێت دهستان ژ حهژێكرنا ئهوێ بهردهت. ل ڤێرێ دبینین كو چهوا مشهختى ئهڤینى و جوانییا كچهكێ وهكو عهشقهكا مهجاز بكار دهینیت، دا وهسفا عهشقهكا مهزنتر بكهت كو ئهو ژى عهشقا وهلاتییه.
د شعرا كلاسیكیدا شاعر باسێ دووربوونا خۆ ژ خۆشتڤیێ و گرین و خهمێن خۆ و زولم و زۆرییا یارێ دكهت و گهلهك جاران ئهوان ب عهشقا خودایێ مهزنڤه گرێ ددهت، لێ مشهختى ئهوان دووربوون و نهخۆشى و ئازاران ب رهنگهكێ دى ئاراسته دكهت:
دهرد و كۆڤانان حهلاندم، گولنیگارا من بهسه
تیرێ موژگانان مراندم، كوفیخارا من بهسه
كهفتیمه چۆل و بهیابان، ههر وهكى فهرهادێ ژار
ئهى شرینێ كانى دهرمان؟ دهرد و ژارا من بهسه
ئاخ ژ بهر دهردێ ئهڤینێ، پیر كرم وێ ناڤشرینێ
بیركرم ل پهردا نههینێ، پهردهدارا من بهسه
ته ب خوینا خۆشهویستان، پر خهنا كر ههر دوو دهستان
پێ بهراڤ كر باغ و بیستان، دلبهیارا من بهسه
وهكو دیاره باسێ یارهكا زالم دهێتهكرن كو ب نێرینێن خۆ دلێ شاعرى كرییه ئارمانج، یارهك كو ژ بهر ئهوێ شاعر مینا فهرهادى كو عاشقێ شرینێ بوو كهفتییه چۆلى و بیابانان. خهمێن عەشقا ئهوێ یارێ شاعر پیر كرینه و گهلهك كهسێن دى ژى د داڤا عهشقا ئهوێدا جانێ خۆ گۆری كرینه. جارهكا دى شێواز و دهربڕینا شاعرى دوور نینه ژ شعرا كلاسیكى، لێ دهمێ مرۆڤ هندهك دێرێن دى یێن ئهڤێ شعرێ دخوینیت، بۆ مرۆڤى زهلال دبیت كو ئهو عهشقا باس ژێ دكهت، عهشقهكا مهزنتره:
دهربهدهر بوون دلكهواندى، بێمهفهر بوون ته چغاندى
سهر سنوران رافڕاندى، زۆردارا من بهسه
كهنگى تو گهنج و خزینێ، دێ ڤهكهى گهل عهشق و ڤینێ
بێته كوشتن مارێ كینێ، شینهوارا من بهسه
شاعر باسێ دهربهدهربوونا خۆ دكهت، ئاماژێ ددهته هندێ كو ژ بهر ئهوێ عهشقێ کەفتییە سەر سنوورێن وهلاتان. ئهو هیڤیخوازه كو رۆژهك دوژمن(مارێ كینێ) بهێته كوشتن. ئهو خۆشتڤییا خۆ ب (شینوارا من) وهسف دكهت. ئهڤه ههمى نیشانهنه بۆ هندێ كو ئهو عەشقا مشهختى ئێخستییه دهردهسهریان و ئهو ئاوارهى وهلاتێن دى كرییه، عهشقا وهلاتییه.
مشهخت د هۆزانا ( ئهڤرۆكه ئاش بهتاله)دا ب رۆهنى باسێ سروشتێ عهشقا خۆ دكهت و بهرسڤا ئهوان كهسان ددهت كو رهخنهیێ ژ عهشقا ئهوى دگرن، ئهو ل دهستپێكا شعرێ وهسا باسێ ئهڤینییا خۆ دكهت:
دلدارى و ئهڤینى
سهد فند و سهد تیتالن
جار وهكى هنگڤینى
جار ژى زهرهندێ تاله
جار ژى دیدارێ یاری
حهزرهته بۆ عاشقى
جار بهرمشه و بهارى
جار وهیه قیر و قاله
لایهك نههات و هاته
جار وهزنه و تهغاره
جار دبینى قهلاته
جارهك ژى هشكهساله
لایهكێ جهژن و سهرسال
نهورۆز و كهیف و شاهى
جارهكێ ژار و بێحال
جار كوشتن و قیتاله
***
ژ ههفتێ بورینه سال
من شهنگ و تاقهت نییه
رێڤه دچم ب گۆپال
دلێ من چارده ساله
دلدارى من نههێلا
هزار بارێ ستهم دى
كهتم شكهفت و رێلا
بۆ چاڤێ كارغهزاله
مه یێ گرتى ب شیرى
وهكى نهخشێ ل كهڤرا
چاوا دچیت ب پیرى
ئهڤ تشته زۆر محاله
ئهڤینا پێنجى سالى
چاوا دبیت بهێلم
ل دهورێ پیر و كالى
سهر دلێ من گڤاله
گهر یار ژ بۆ ته كهنى
دهوام ناكهت دوو رۆژا
كهتخودا نابى خهنى
ب دهستهكێ سواله
ئهگهر كلیل ژى بادا
دهرێ دلێ ته گرت و
ماى وهكى بێ مرادا
ل ناڤ بنبیڤ و چاله
دكهى هاوار و زارى
بێ دهستههلات و ریسوا
ل بهر دهحل و كنارى
ژیارێ تفت و تاله
دكهڤیه كونج و خلوا
وهكى مهمێ د زیندان
ههناسه سار و ریسوا
پێتڕانكێ تفاله
عاشق بلانێ شێربیت
ب قهلغان دهست و مهرچهك
دێ وهك رههبانێ دێر بیت
بێ خان و مان و ماله
***
خۆشم به ئێش و ئازار
ناڤێ مه تێته ئینان
فهرمانێ كو بكهت یار
رهوایه بێ تیتاله
دهربهدهر و مشهختى
وهكى سهیران و گهشتن
شاهم ب تاج و تهختى
خودان بهیرهق و ئاله
ههتا داوییا شعرێ ژى، عهشقهكا مهجازى دهێته بهرجهستهكرن، عهشقهك كو تێدا مرۆڤ چهند بهێز بیت، دێ تووشى نهخۆشى و دهردهسهریان بیت، عهشقهك كو خۆشى نهخۆشیان ههمبێز دكهت، عهشقهك کو ههمى زولم و زۆرییا یارێ دبنه خۆشى و مرۆڤ چێژێ ژێ دبینیت، لێ ئهڤ چهنده ههتا دووماهییا شغرێ بهردهوام نابیت، چونكه ل داوییا شعرێ مشهختى دبێژیت:
فێرى قوتانێ ئهزم
فێرى ولاتێ كوردم
مهستێ ڤیانێ ئهزم
پلنگێ لان و یاله
ئهزم مهستێ موغانێ
چ قامخۆشه ب حهلالى
بوتپهرستێ جوانێ
ناڤ سۆسن و ههلاله
عاشقێ ڤێ ولاتێ
ناڤێ وێ كوردستانه
نهكو خدیج و فاتێ
ئهڤڕۆكه ئاش بهتاله
شاعر دهته دیاركرن كو ئهو د رێكا وهلاتیدا هیبوویه ئێش و ئازاران، ئهو هیبوویه عهشقا وهلاتى و د ئهوێ عهشقێدا گههشتییه پلا سهرخۆشییێ. ئهو ب رۆهنى دبێژیت ئهز عاشقێ ولاتهكیمه كو ناڤێ ئهوى كوردستانه، ئهو عاشقێ چ كچان نینه، ئهو عهشقه ژى عهشقهكا ههتا ههتاییه، راسته هندهك جاران عاشق تووشى شكستهیان دبیت، لێ چ جاران عهشقا وهلاتى د دلێ ئهویدا نامریت.
ئەنجام:
د شعرا کلاسیکییا کوردیدا کو ل ژێر کاریگەرییا سۆفیگەرییێ گەهشتییە گۆپیتکا خۆ، عەشق ل سەر دوو قوناغێن مەجازى و حەقیقى هاتییە دابەشکرن، ئانکو دەمێ شاعر وەسفا جوانییا ژنەکێ دکەت و پەسنا پەژن و بالا ئەوێ دکەت، چێدبیت ئەوێ وەکو پرەک بۆ دەربازبوون بەرەڤ عەشقا حەقیقى کو عەشقا خودایی مەزنە بکار بهینیت. د شعرا نوى یا کوردیدا سەرەدەرییەکا نوى ل گەل ئەڤێ چەندێ هاتییە کرن، بۆ نموونە د شعرێن مشەختيدا، عەشقا مەجازى هەیە، لێ ئەو عەشقا مەجازى ئامرازەکە بۆ گەهشتن ب عەشقەکا دى یا مەزن کو عەشقا وەلاتێ وى واتە کوردستانە.
ژێدەر:
د ئەڤێ گۆتارێدا پشتەبەستن ل سەر ئەڤان ژێدەران هاتییە کرن:
１- ان المنظور، لسان العرب
２- دیوانا مەلاخەلیل مشەختى
３- دیوانا مەلایێ جزیرى
４- زهرا کلهر، عشق مجازی: چیستی و چرایی عشق مجازی در عرفان اسلامی (از ابتدا تا پیش از ابن عربی)، فصلناهە فلسفە و کلام اسلامى، دوره ٥١، شماره ١، ١٣٩٨.
５- سعید رحیمیان، عشق حقیقى و مجازى، مجله کیهان اندیشه، شمارە٣٧، ١٣٧٠.
６- شعبان چالى، شێوازى شعرى جزیرى
７- کامەران ئیبراهیم خەلیل، سیمیۆلۆژیاى سۆفیگرى لە شعرەکانى مەلاى جزیریدا
８- کریم الهى و خلیل بهرامى قصرمچى. رقیقە عشق(جستارى دربارە مفهوم عشق نزد سعدى. فصلنامه علمى عرفان اسلامى، شماره ٧٢، تابستان ١٤٠١
