گۆڤارا دەنگێ شێخان گۆڤارا دەنگێ شێخان
دهرونناس على ابراهيم
پڵنگبازی برینەكا نەدیارە بەلكو شینوارێن كویر د دەروونی دا دهێلیت
ئەرێ تە ڕۆژەكێ هزر د وێ چەندێ دا كریە كا چەوا پەیڤەكا دژوار و دوبارە دەروونێ مرۆڤەكێ ژ ناڤ ببەت؟ یان ژی بەرەف ڕەفتارەكا خۆ كوشتنێ ڤە ببەت؟ یان ژی بەهرەیەكێ ژناڤببەت؟
دقۆناغەكا چارەسەریا كەیسەكێ سیكودینامی دا كو ئەڤ نەخۆشە ب ( جلسفوبیایێ ) دناڵی پشتی دویڤچونا ڕەوشا وی ژ لایێ چارەسەركارێ دەروونی ڤە هاتیە كرن وەسا دیاربو كۆ ڕههێن ڤێ ئاریشێ بۆ قوناغەكا زارۆكینییێ دزڤڕی دەما مامۆستایێ وی داخازا خواندنا ئەركى لێ كربوولێ ب دەنگەكێ بلند داخاز ژێ كر, دەما قوتابی ب ئەركێ خواندنێ ڕابووی زمانێ وی تێكئالۆزییا ژ ئەگەرێ تێكچوونا ڕەهوانبێژییا زمانی ، هەر ل وی دەمی مامۆستایێ وی گوتێ: ( ما تۆ پەیڤان دخوی !) و چەند جارا ئەڤ چەندە دگەل دووبارە دكر و هەمی قوتابیێن پولێ پێ دكرنە كەنی، ئەڤ پەیڤە نە بتنێ ڕەوشەكا دەرباس بووی بو بەلكو بۆ ڤی قوتابی بۆ ( باوهرييهكا گوهەری یێ ناڤخویی) ئێكا وەسا ل دەڤ چاند كو ئێدی باوەری ب شیانێن خۆ یێن ئاخفتنێ نەبن و ئێدی د ڕەوشێن وەسا دا نە ئاخڤیت.
پڵنگبازی نە بتنێ ڕەفتارەكا نەرێنیە و هەر وێ گاڤێ دێ بووریت و هێتە ژبیركرن بەلكو برینەكا كویرە و ڕهـ وشینوارێن خۆ د دەروونێ قوربانیدا دهێلیت. ئەڤە ئەو چەندەیە یا پڵنگبازی دكەت .
پڵنگبازی :- ڕەفتارەكا دوژمنييه یا ب مەبەست و دووبارەیە ئارمانج ژێ گەهاندنا نەخوشی ورهنجێ يه بۆ كەسانێن دی .
ئەڤێن كو دبنە قوربانی، یان ژی ئەم دشێن بێژین پڵنگبازی ئارمانجكرنا كەسەكێ یە ژ لایێ چەند كەسانێن دی ڤە ب مەرەما گەهاندنا ڕهنجێيه بو نمونه:
دەڤوكی : وەك جڤیندان ، تڕانەپێكرن
دانانا ناسناڤێن كرێت،
٢- جەستەی: وەك لێدان پاڵدان بوكس دانان و كێشانا پرچێ
٣- جڤاكی : دێ درەو و گوتگوتكان بدویڤ ڤەنن ب مەرەما شكاندنا وی ، داكو پەیوەندیێن وی یێن هەڤالێنیێ ژ ناڤببەن
٤- جنسی : وەك ئەو ڕەفتارێن نەجوان و كرێت دەربارەی وی دهێنە ئهنجامدان وەك لڤینێن جنسی یان ژی فڕێكرنا نامێن جنسی یێن كرێت، یان بەڵاڤكرنا جهێن وی یێن هەستیار
٥- عاتفى : وەك تڕانەكرن ب هەستێن وی یان ژی كێمكرنا وی ل هەمبەر خەلكی
٦- ئەلكتڕونی: وەك لێدانا كومێنتێن كرێت ، بەڵاڤكرنا درەوان ب مەرەما كێمكرن و ژناڤبرنا كهسايهتييا وی ل ناڤ خەلكی ، و فڕێكرنا نامە و وێنێن كرێت و دروستكرنا گڕوپێن چاتێ و بەڵاڤكرنا وان نهێنیێن وی یێن ب ویڤە گرێدای
٨- نەژاد پەرێسی: ( عنصرى) وەك جیاوازيیا زمانی و پیستێ وی، ئاینێ وی،
ئەرێ كهسێ ب كارێ پڵنگبازییێ ڕادبیت كییە؟ و بوچی ئەو ڤی كاری ئەنجام ددەت؟ و ئەڤ ڕەفتارە ژ كیڤە وەرگرتیە؟ و ئارمانجا وی ژ ڤى ڕەفتاروكاری چیە؟
پڵنگباز ئەو كەسەيه ئەوێ هەولا هندێ ددەت كو كنتڕۆل و هێزا خۆ ل سەر كەسانێن دی دا بسەپینيت و ژ خۆ پتڕسینيت و بشكێنيت, دا بو مەرهمێن خو بكار بينيت دا وان ژێر فهرمانكهت!، دبيت ژی ئەو ڤێ چەندێ دكەت ب مەرما خۆ دەرئێخستنێ ( تشهیر) ێ یان ژی مەرەمەكا سیاسی یان ژی كەسوكی ل پشت هەبیت ، دبیت ژی مەرەم ڕاكرنا دهمارگيريێ بیت ژ كەسانێن دی كو ژ وی زیرەكتر و باشتر بن ، دبیت هەر ئەڤ ڕەفتارە ژ خێزانا خۆ وەرگرتبیت وەك د ژینگەهەكا توند دا ژیابیت و ئەو هەست و كەبتا توشبووى خالی كەتە كەسانێن دی وەك ( اسقاط ) كەت، یان ژی دبیت هەر وی ئەڤ ڕەفتارە ژ سوشیالێ وەرگرتبیت تایبەت چاڤلێكرن وەك نمونه.
ئەرێ پڵنگبازییێ چ كارتێكرنا خۆ ل سەر تەندروستیيا دەرون و جەستە و عەقلێ مرۆڤی هەیە؟
ئەو كەسێ توشی پڵنگبازییێ دبیت باوەری ب خوبوون لدەڤ لاواز دبیت، ، هەستا كێمكرنا خویەتییێ لدەڤ دروست دبیت ، شیانێن خو گونجاندنا وى كێم دكەت و وی بەرەڤ ڤەدەریيا جڤاكيڤه دبەت و تووشی خۆ ڤەكێشانا ژ ڕەوشێن جڤاكی دكهت وه ك شەڕم , تڕس , دوو دلی و نەئارامیەكا دژوار ، هەروسا تووشی خەموكیێ دكەت و دبیت نیشانێن فسیولوژيێ ژێ دروست بكەت یان ژی ببنە ئێشێن دەروون جەستەی ( سیكوسوماتیك) وەك مە ئاماژە پێدای , قەلەق دبیتە ئەگەرێ ئارێشێن مەعیدی , سەرئێش , خەموكی و دبیتە ئهگهرێ ئازارێن ماسولكا وبێ ههوهسى و ئێشانا لەشی وتڕس , دوو دلی ژى ببيته ئەگەرێ خو ڤەكێشانا وی ژ جڤاكی و تووشی كابۆس و میزتنا بێ ئاگەهی و زكچوونێ ببيت , تایبەت ل جهم زارۆكا، هەتا كو ڕەوشێن خۆ كوشتنێ ژی ژ ئەگەرێ پڵنگبازیێ دروست دبن بۆ نمونە :
ل سالا ( ٢٠٠٨) كچەكا تەمەن ( ١٨ ) سالی بناڤێ
(jessica Logan)
دوماهی بژینا خۆ ئینا ژ ئەگەرێ بەڵاڤبوونا وێنێ وێ یێ بێ ستارە ژ لایێ هەڤالێ وێ ڤە و پڵنگبازی لێ هاتیە كرن .
هەر وەسا ل سالا (٢٠٠٩) كچەكا تەمەن ١٥ سالی بناڤێ )
(phoebbe prince)
دوماهی ب ژیانا خۆ ئینای ژ ئەگەرێ وێ چەندێ كو هەڤالێن وێ یێن قوتابخانێ ل توڕێن جڤاكی پڵنگبازی لێكری .
ئەرێ ئەم دێ چەوا شێن ئەڤێ دیاردا نەرێنی دناڤا جڤاكێ خۆدا لاوازكەین و ژناڤببەین ؟
١- ڕۆلێ خێزانێ : ئەم زارۆكێن خۆ باش پەروەردە بكەین و پێگەهاندنەكا جڤاكی یا باش ل دەڤ ئاڤا بكەین ئەم بو وان ببینە چاڤلێكەرێن هەرە باش و ئەڤێ چەندێ هەر ژ خۆ دەستپێبكەین داكو زارۆك و سنێلێن مە چاڤلێكرنا مە نەكەن و وان هوشیاربكەین و ژ ڤێ مەتڕسییێ بدەینە پاش و وان فێری وێ چەندێ بكەین ئەو كەسانێن دی قەبول بكەن و رێزێ ل وان بگرن .
٢- ڕۆلێ سوشیالێ وەك مێڤانكرنا چەند بسپوران د بابەتێن دەروونی و جڤاكیدا وگۆتبێژكرنا وان زیانان ئەوێن ب دەروونێ قوربانی دكەڤن و جڤاكی تۆشی هەڤڕكی و كەرب و كینێ دكەن .
٣ـ ڕۆلێ مامۆستایێن ئاینی : وەك گوتاران دژی ڤێ دیاردا كرێت و ئاڤكرنا ڕەوشتێ لێبوورین و پێكڤە ژیان و قەبولكرنا ئێكو دوو ل سەر بنیاتێ ڤیان و ڕێزگرتنێ .
٤- ڕۆلێ ڕێكخراو و ڕاوێژكارێن دەروونی و جڤاكی دناڤا قوتابخانە و تەخێن جڤاكیدا وەك بەڵاڤكرنا بابەت و سازكرنا خول و سمینارێن هوشیارییێ ( توعيه ) ێ و چارەسەركرنا دەروونی وەك چارەسەركرنا وان كەسێن تۆشی زیانێن دەروونی بوین و و ئەو كەسانێن ب كارێن پڵنگبازییێ ژی ڕابوین و ڕادبن بهێنە ( تأهيل ) كرن داكو ئەڤێ دیاردا نەشرین دوبارە نەكەن
٥- ڕۆلێ جهێن پەیوەندیدار وەك دەستبكاربوونا بەشێ تاوانێن ئەلكترونی و
دانانا سزایەكێ بۆ هەر كەسێ ب ڤێ دیاردا نەشرین ومهترسيدار ڕادبیت و خەلكەكى پاڵددەت, تایبەت ئەو كەسێن دژی كارێن جڤاكی ڕادبن و گڕۆپێن ب ڤی ڕەنگی دروست دكەن .
