گۆڤارا دەنگێ شێخان گۆڤارا دەنگێ شێخان
نه‌وزاد مشه‌ختى
گه‌شته‌ك دناڤ هه‌لبه‌ستێن (ئه‌رجان مارى)
ئه‌رجان مارى ژ ديكبوويێ سالا ( 1957) ، ل ناحيا باعه‌درێ ژدايكبوويه ئه‌و جانگۆريێ كو سه‌ر نه‌چه‌ماندى بۆ سته‌ما رژێما وى سه‌رده‌مى و ل شه‌ڤا پێش جانگۆريبوونێ مێرانه وكوردانه پێشوازييا مرنێ كر و گۆتێ سلاڤ و ل سه‌ر ديوارێ زيندانا كه‌لها نزاركێ ئه‌ڤ په‌يڤه نه‌خشاند (ئه‌ز دێ مرم كوردستان نامريت) دوير ژ هه‌مى بهايێن ئه‌خلاقى و وژدانى ب بلۆكان هاته شه‌هيدكرن . كو ل دويڤ خۆ دا كۆمه‌كا هه‌لبه‌ستان كو ژ ناخێ وى كورد و كورد په‌روه‌رانه ده‌ركه‌ڤتينه ، بجێ ماينه‌ڤه و ل ڤێ دۆماهيكێ ژ لايێ به‌رێزان (كاروان باعدرى) و(عمر فخرى) هاته كۆمكرن و به‌رهه‌ڤكرن وچاپكرن بناڤێ ( ئه‌ز دێ مرم كوردستان نامريت) ده‌ستخۆشى بۆ ڤان هێژايان كو ئه‌ڤ هه‌لبه‌سته ژ مرنێ قۆرتالكرن و ئه‌ڤ ئه‌مانه‌ت ڕاده‌ستى خه‌لكى كرن.
په‌تيبوونا په‌يڤان :
د ئێكه‌م نێرين دناڤ هه‌لبه‌ستێن ئه‌رجان ماريدا ئه‌و تشتێ كو سه‌رنجا مرۆڤى بۆ خۆ ڕادكێشيت په‌يڤێن په‌تى و پالاڤتى يێن كوردينه ، دوير ژ هه‌مى په‌يڤێن بێگانه و بيانى ، په‌يڤێن كو بێهنا ڕسه‌نايه‌تييێ ژێ دهێت ، په‌يڤێن كو بێهنا باب و باپيران و هه‌ستێ كوردبوونێ دناخێ مرۆڤيدا ساخ دكه‌ت و مرۆڤى به‌ره‌ڤ مێژويه‌كا دێرينا په‌يڤێن ڕه‌سه‌ن دبه‌ت ، كۆمه‌لگه‌ها ئێزدى ب خۆ گه‌نجينه‌كا پاراستنا په‌يڤين ره‌سه‌نن و ئه‌ڤ چه‌نده دناڤ هه‌لبه‌ستێن ئه‌رجان ماريدا به‌رجه‌سته و زق دبن ، له‌وما بالێ مرۆڤى دكێشيت كو كويرتر بهزريت دڤان په‌يڤاندا ، ئه‌ڤ چه‌نده بوويه ئه‌گه‌ر هه‌لبه‌ستێن وى ب په‌يڤێن خۆمالى بهێنه خه‌ملاندن.
ڕوخسارێن هه‌لبه‌ستێ
پڕانييا هه‌لبه‌ستێن وى يێن كلاسيكى ل سه‌ر (7-8) برگه هاتينه دانان و هه‌ولدايه رنگ و بيهنه‌كا ساده يا بالكێش بده‌تێ و هند خو گرێنه‌دايه ب په‌يڤ و واتايێن ئالۆز، به‌لێ سه‌ره‌ڕاي ڤێ چه‌ندێ هه‌ست ب ڕاكێشنا هه‌ستى دكه‌ى ، به‌لێ وه‌سا ب په‌يڤين ساده وساكارێن جوانێن كوردى رازاندينه كو سه‌رنجا مرۆڤى دكێشيت و ڕه‌نگ و بێهنه‌كا كوردى دايێ و ئه‌ڤ چه‌نده بالكێشه كو هه‌لبه‌ست كوردكارى كرييه و هند خۆ گرێنه‌دايه ب ياسايێن شێوازا هه‌لبه‌ستا عه‌ره‌بى ، له‌وما وه‌كى ئاڤه‌كا زه‌لاله كو مروڤ هه‌ست دكه‌ت ژ ده‌رونه‌كێ ساده‌يه به‌لێ پڕ جوان ده‌ركه‌ڤتييه.
هه‌مى رۆخسارێن هه‌لبه‌ستا وى ژ لايێ ريتم ، موسيقا ، ڕازاندن. وێنه. هتد ..بێهنه‌كا كوردى يا زه‌لال هه‌ست پێدكه‌ى هه‌ر وه‌سا د هه‌لبه‌ستا نويخوازى ژى هه‌ر ب وى ڕه‌نگى ڕه‌هوان وبالكێش ب په‌يڤێن ساده به‌لێ ب ڕامان يا كوير و هزر لڤينك كو ل جه‌م مرۆڤى په‌يدا دبيت ڕأزاندييه.
هێما و نه‌ته‌وه‌خوازى :
هه‌لبه‌ستێن وى پڕن ژ هێمايان كو ئاراسته‌كا نهێنييه بو شورش ، نشتيمان، خاك ، وه‌لات ، سته‌م ، ماف ، ئازادى و هتد.. بۆ نمۆنه هه‌لبه‌ستا ( هه‌ى هۆ ئاشۆ)
هه‌ى هۆ ئاشۆ
يێ تو دگێڕى
دناڤ په‌رێت خۆ دهێرى
يا ژ قڕاشى وه‌ره
ته‌لوفك نه‌باره
ئاگه‌هداربه..!
فيغانێت هه‌ژارێت گوندى
بلندتره ژ چه‌قچه‌ڤا ته
دچه ئه‌سمانا ، تێ ژ زارا
___________________
وه‌سا دياره ل ڤێره ئاش كرييه هێمايێ ده‌ستهه‌لات يان ژى زولما ده‌ستهه‌لاتێ و هۆشداريێ دده‌ته ئاشى (ده‌ستهه‌لاتا زالم) كو ئه‌و دانێ تو دهێرى ( ئه‌و خه‌لكێ هه‌ژار و ژێر زولم) هزر نه‌كه كێم و بێ بهانه و هزر نه‌كه دێ به‌رده‌وامييێ شێى بده‌يه سته‌ما خۆ.د ڤێره ده‌مێ ئاماژێ دده‌ته چه‌ڤچه‌قا ئاشى ، بلندى و زۆردارييا زۆلمێ نيشاندده‌ت و هۆشداريێ دده‌ت كو ده‌نگێ فيغان و ئاخ ونالينا هه‌ژاران بلندتر و بهێز تره ژ ده‌نگێ زۆلما ته و ژ زمانێن وان ده‌ردكه‌ڤيت و به‌ره‌ڤ ئه‌سمانان دچيت .
گه‌شبينى :
دبيت زۆر جاران دناڤ هه‌لبه‌ستێن وى دا گازنده ژ چاره‌نووسێ كوردان دكه‌ت و سته‌مێ مه‌زن به‌رجه‌سته دكه‌ت به‌لێ چ جار خۆ بێچاره و بێ هێز و ته‌په‌سه‌ر نيشان ناده‌ت و به‌رده‌وام باسى ئاسۆيه‌كێ گه‌ش و زڤڕينا فه‌له‌كێ دكه‌ت ، ئه‌گه‌ر هنده‌جارا په‌يڤا بێ هێزى ژى بكار ئينايه لێ دووباره خۆ به‌رزتر دبينيت ژ بێ هێزيێ و خۆ ل سه‌ر هه‌مى نه‌خۆشييان د سه‌پينيت . وه‌ك نمۆنه دێ ئاماژێ ده‌ينه چه‌ند گۆشه‌يێن هه‌لبه‌ستا (قوناغا دوور):
زندانا كوور
لال و بێ ده‌نگ كرم
كرمه چالا ته‌ژى موور
ئه‌ز بێ هێز بووم
بێ هه‌ڤال بووم
نرخێ ژيانا من چييه؟
دڤان چه‌ند رێزادا دێ هه‌ست ب بێزارى ومانديبوونا ده‌روونێ وى كه‌ى وده‌روونێ خۆ شوبهاندييه ب چاله‌كا پڕ ژ هه‌لم و گه‌رمايا په‌لان ، لێ ب ڕستا (نرخێ ژيانا من چييه ؟) كو پرسيار ئاراسته كرييه ، هێله‌كا سۆر دانايه دناڤبه‌را ڕه‌شبينى و گه‌شبينيێ دا ولدويڤ دا خۆ جودا دكه‌ت ژ ڕه‌شبينى و بێ هێزييێ و ب چه‌ند هێمايێن سرۆشتى كو سيمبۆلێ به‌رخۆدانێنه كه‌فا ته‌رازوويێ وه‌ردگێرێت بۆ سۆيه‌كێ دى ب ڤان په‌يڤان :
خۆرتێ چيامه
بايێ سپێدامه
ئه‌ز نه هه‌ڤالێ ڕه‌شه‌بامه
……………..
د ڤێره چه‌ند په‌يڤێن گيانبه‌خش و هێمايێن خۆ ڕاگرييێ بكار برينه مينا (خۆرت ، چيا ، بايێ سپێدا ) كو كۆ په‌يڤا خۆرت و چيا هێمايێن هێزا به‌رخودانێنه، دبه‌رامبه‌ر په‌يڤا ڕه‌شه با كو هێمايێ مرن و وێرانييه كو كو هێمايه بۆ دۆژمنى و ڕه‌فتارێن وان ، دبه‌رامبه‌ر ڤێ په‌يڤێ خۆ دكه‌ته بايێ سپێدا ، وه‌سا دده‌ته دياركرن ئه‌ز وه‌ك بايێ سپێدا گيانبه‌خشم و ب پێچه‌انه‌ى ته كو وه‌ك ڕه‌شه بايێ وێرانكه‌رى و ئه‌ز و تو نابينه وه‌ك هه‌ڤ .
يان :
كۆڤان ئيرو نه‌مايه
زيندان نه وه‌ك ده‌مايه
مالا خۆرت و مێرايه
ئاشتيخواز ،
وه‌لاتپارێز
هه‌مى تێدا بوونه ڕيز
ده‌نگه‌ك ژ ده‌نگێ وان چييه
ما هه‌ر وه‌يه
ده‌م بۆ وه‌يه
………….
دبينين ل ڤێ كۆپلێدا ئاسويێن گه‌ش زۆر جوان به‌رجه‌سته دكه‌ت و زيندانێ ب شه‌رم و فهێت نزانيت و ب پێچه‌وانه وه‌ك شانازى دده‌ته خۆياكرن ئازادى و ماف و به‌رخۆدان كۆ هێمايێ تاكێ كورده ب په‌يڤێن (ئاشتيخواز ، وه‌لاتپارێز) شوبهاندييه و ب دوو رسته‌يێن پرسيارى : ما هه‌ر بۆ وه‌يه….ده‌م بۆ وه‌يه..وه‌سا خۆيا دكه‌ت كو ده‌م وكات هه‌ر ل جێ خۆ ناڕاوه‌ستيت و فه‌له‌ك دێ هه‌ر چه‌په‌كێ لێده‌ت .
لدويڤ ڤان په‌يڤاندا ب جوانترين شێواز و وێنه‌كا قه‌شه‌نگ و ئاسۆ به‌خش وه‌سا دبێژت :
زيندان نه هه‌ر مالا مه‌يه
گه‌ڕ ل پێش وگه‌ڕ ل پاشه
وه‌ك سيبه‌را دارا كاژا
رۆژه‌ك دهێت يێ ل به‌ر چاڤه
ئاشيخواز ببن زاڤه
مێژووا ژيانا وان چييه؟
………………….
زيندانێ ب هه‌ر ده‌مى نزانيت زيندان ل ڤێره هێمايه بو زۆلم و سته‌مێ و ب گه‌شبيتى دنێريته داهاتى و ل ڤێره وێنه‌كا زۆر جوان (فتۆريسم) ێ، زولم شۆبهاندييه ب سيبه‌را داركاژێ كو هنده‌ك جار سيبه‌ر ل ره‌خه‌كييه به‌س زوى دچيته ره‌خێ دى و نامينيت..كو ئه‌ڤه ژى واته : فه‌له‌ك هه‌ر دێ چه‌پا خۆ زڤڕينێت و بو وه هه‌ر نامينيت ، ل ڤێره په‌يڤا زاڤا بكار هينايه كو دناڤ كورده‌وارى زاڤا وه‌ك ( مراز )ژى بكار دهێت زۆر جاران دناڤ كۆلتۆرێ كورده‌وارى ده‌مێ مرۆڤ بێژيته كه‌سه‌كى كو بگه‌هييه مرازا خو دبێژت ببيه زاڤا چو‌نكه رۆژه‌كا تايبه‌ته د ژيانا هه‌ر تاكه‌كيدا له‌وما مزگينيێ بۆ ئاشتيخوازا دده‌ت ب په‌يڤا بوونا وان ب زاڤا
ل دۆماهيكێ ب ڕه‌سته‌كا پرسياردارا بێ به‌رسڤ دبێژيت: (مێژووا ژيانا وان چييه؟)..ب ڤێ ڕستا جوان يا بێ به‌رسڤ ، به‌رسڤێ بو خونده‌ڤانى دهێليت وه‌ك ده‌ريايه‌كا بێ بن كو هه‌ر كه‌سه‌ك تێهزرينێ لێ بكه‌ت و لدويڤ هه‌ست ونه‌ست و هزرا خۆ ل دويڤ به‌رسڤێ بگه‌ريێت..
