گۆڤارا دەنگێ شێخان گۆڤارا دەنگێ شێخان
موسه‌ده‌ق تۆڤی
ل 25 گولانا 1926 ئانكو به‌ری 100 سالان، ل باژێركێ ڤه‌ده‌ر و دووره‌ده‌ست و بچویكێ ره‌واندزێ، به‌لێ ره‌واندزا خوه‌دی پاشخانه‌كێ كوور د دیرۆكا كوردستانێدا، خوه‌دی چه‌ندین سه‌روه‌ریێن مێژوویی و سه‌روه‌رییا ژ هه‌مووان مه‌زنتر پایته‌ختێ میرگه‌هه‌كا كوردی بوو كو سه‌دان سالان ده‌سته‌لاتداری ل پشكه‌ك مه‌زن ژ جوگرافيیا كوردستانێ كری گۆڤاره‌ك ب ناڤێ (زاركرمانجی) ده‌ركه‌ت.
ژيیێ گۆڤارا (زاركرمانجى) د ناڤبه‌را 25/5/1926 – 23/7/1932بوو، د ڤی ته‌مه‌نیدا 25 هژمارێن كۆڤارێ ده‌ركه‌تینه، ئه‌ڤ ژییه هه‌ڤده‌م بوو قوناغه‌كا تایبه‌ت بوو د دیرۆكا بزاڤا نه‌ته‌وه‌یى و سه‌رهلدانا ره‌وشه‌نبیرییا كوردیدا، چه‌ند ساله‌كێن كێم بوو ته‌ڤایى رۆژهه‌لاتێ ناڤین ژ تراجیدیا شه‌رێ جیهانیێ یه‌كه‌م ده‌ركه‌تى، هێژ كاریگه‌رییا زیان و قوربانیێن شه‌رى ل كۆلان و قولاچكێن هه‌ر جهه‌كى د به‌رچاڤ بوون. ده‌سپێكا ڤێ قوناغێ ، ده‌سته‌لاتێ ده‌ڤه‌رێ كه‌ته ده‌ستێ دو مه‌زنه هێزێن جیهانیێن سه‌ركه‌تیێن شه‌رێ جهانى ئه‌و ژى فره‌نسا و بریتانیا بوون، ڤان دوو ده‌وله‌تان ل به‌راهيیێ راسته‌خوه و پاشتر ب ناڤێ ئینتیدابێ ده‌سته‌لاتدارى ل ده‌وله‌تێن نوو دامه‌زراندیێن رۆژهه‌لاتێ ناڤین دكر. ده‌وله‌تێن نوو دامه‌زراندى ل سه‌ر بنیاته‌ك نه‌ته‌وه‌یى پاشڤه‌ماى هاتبوون دامه‌زراندن، هه‌رچه‌نده نه خوه‌دیێن ده‌سته‌لاتێن ڕه‌ها بوون و ئه‌و ب خوه ژێرده‌سته بوون، به‌لێ ئه‌وا د شیانێن ده‌سته‌لاتێ واندا دژایه‌تییا پێكهاته‌یێن نه‌ته‌وه‌یى و ئاینیێن دیتر دكر.
ڕه‌وشا كوردان د ڤێ قوناغێدا ژ یا ته‌ڤایى گه‌لێن رۆژهه‌لاتێ ناڤین خرابتر بوو، نه بوونه ده‌وله‌ت و نه‌بوونه خوه‌دى ده‌سته‌لاته‌ك نیمچه سه‌ربه‌خوه، ل سه‌ر چوار ده‌وله‌تێن هه‌لگرێن هزرێن نه‌ته‌وه‌یێن توندره‌و هاتنه دابه‌شكرن، سێ ژ وان ده‌وله‌تان (تركیا، ئیران و سوریێ)كورد وه‌ك نه‌ته‌وه‌یه‌ك نه په‌ژراندن، ژ هه‌موو مافێن نه‌ته‌وه‌یى بێ باهركرن و د یه‌كه‌مین پێنگاڤێن ده‌وله‌تینییا خوه‌دا بزاڤێن بشافتنا گه‌لێ كورد و گۆهرینا رۆخسارێ نه‌ته‌وه‌یێ خه‌لكێ كوردستانێ كرن. تنێ ل ئیراقێ و باشوورێ كوردستانێ كورد وه‌ك نه‌ته‌وه‌یه‌ك په‌ژراندن، د پێكهاتن و پرۆتوكۆلێن دامه‌زراندنا ده‌وله‌تا ئیراقێدا و پشتى دامه‌زراندنێ ژى د چه‌ندین یاسا و بریاراندا هنده‌ك مافێن نه‌ته‌وه‌یى دانه كوردان.
ده‌رچوونا كۆڤارا (زاركرمانجى) به‌رهه‌مێ ڤێ چه‌ندێ بوو، د ژیێ ڤێ كۆڤارێدا بزاڤا نه‌ته‌وه‌ییا كوردى د ئاسته‌كێ هه‌ره‌لاوازدا بوو، دشیاندا نه‌بوو ب هێزێ و ژێر سه‌ركردایه‌تییه‌كا خوه‌دى سه‌نگ و ده‌سته‌لات به‌رگریێ ژ مافێن خوه‌یێن نه‌ته‌وه‌یى بكه‌ت. چاكترین بزاڤ د ڤى واریدا مفا وه‌رگرتن بوو ژ وان ده‌لیڤێن ده‌سته‌لاتێ ئینتیدابێ و حكومه‌تا مه‌لكییا ئیراقێ داینه كوردان كو ب ڕێكا خزمه‌ت و پێشڤه‌برنا زمان و ڕه‌وشه‌نبیرییا كوردى به‌رگریێ ژ بوونا خوه‌یا نه‌ته‌وه‌یى بكه‌ن.
هه‌ژییه ل ڤێرێ بێژین سیاسه‌تا ده‌سته‌لاتدارییا ئینتیدابا بریتانی ل ئیراقێ ل ده‌سپێكا ده‌مه‌زراندنا ده‌وله‌تا ئیراقێ ئه‌و بوو كو زارۆكان ب وی زمانی فێركه‌ن یێ ئه‌و تێدگه‌هن و د وان به‌رنامه‌یێن خواندنێ یێن ل گولانا 1919 ده‌ركه‌تین هاتییه زمانێ فێركرنێ زمانێ ناڤ خوه‌یێ به‌ربه‌لاڤه. هه‌روه‌سان هه‌ر ده‌سپێكا هاتنا له‌شكه‌رێ بریتانیا بۆ ئیراقێ هه‌ر جهه‌كێ گه‌هشتینێ بزاڤا سه‌پاندنا زمانێ وی جهی د وارێ په‌روه‌رده‌یێ ره‌وشه‌نبیریدا كريیه. وه‌ك نموونه ده‌مێ ئه‌فسه‌رێ ئینگلیزى میجه‌رسونی ل خزیرانا 1919 ده‌سته‌لاتێ باژێرێ سلێمانیێ گرتیيه ده‌ست و یه‌كه‌مین پێنگاڤێن وى هاڤێتین ڤه‌كرنا خواندنگه‌هه‌كێ ب زمانێ كوردی و به‌لاڤكرنا رۆژنامه یا پێشكه‌وتن یا هه‌فتییانه بوو. ئانكو به‌ری دامه‌زراندنا ده‌وله‌تا ئیراقێ زمانێ كوردی بوویه زمانێ خواندنێ و په‌روه‌رده و فێركرنێ.
ژ پێداچوونا چوویى دیاردبیت ب داویهاتنا شه‌رێ جیهانیێ ئێكێ و هه‌تا ده‌رچوونا كۆڤارا زاركرمانجى زه‌مینه‌كا رێخوشكه‌ر ل باشوورێ كوردستانێ چێببو بۆ خزمه‌تا زمان و ره‌وشه‌نبیريیا كوردى، ئه‌ڤه ژى هۆكار بوونه بۆ هاتنا حسێن حوزنى موكریانى بۆ باشوورێ كوردستانێ باژێركێ ره‌واندزێ و دامه‌زراندنا چاپخانه‌یێ ل وى باژێركى و به‌لاڤكرنا گۆڤارا (زار كرمانجى). وه‌ك د مؤله‌تا وه‌رگرتنا كۆڤارێدا دیاردبیت كو كۆڤاره‌ك مه‌هانه كۆمه‌لایه‌تى مێژوویى هۆنه‌رى ئه‌ده‌بى (مجلة شهریة اجتماعیة تاریخیة فنیة ادبیة) بوو. ئه‌ز دبینم ئه‌گه‌ر د موله‌تنامه‌یێدا ژى ئه‌ڤ سنووره بۆ كۆڤارێ نه‌هاتبا دانان دا ئارمانجێ خودان و سه‌رنڤیسه‌رێ كۆڤارێ حسێن حوزنی موكریانى هه‌ر ئه‌ڤه، ره‌وشا ده‌مى و جهى ژى زێده‌تر ژ ڤى سنوورى ده‌لیڤه نه‌ددا كۆڤارێ یان هه‌ر كۆڤار و رۆژنامه‌یه‌كا دى یا كوردى.
بریار و پێكهاتن و یاسایێن تایبه‌ت ب مافێن كه‌لتووریێن خه‌لكێ كوردستانێ، نه ل وی ئاستی بوون ئه‌ڤ مافه ب ساناهى بێنه‌جێبه‌جێكرن، ژبه‌ركو ئه‌قلییه‌تا حۆكمدار ل ئیراقێ ئه‌و ئه‌قلیه‌ته نه‌بوو باوه‌ریيێ ب مافێن نه‌ته‌وه‌یێن خه‌لكه‌كێ دیتر بینت. و ئه‌گه‌ر ل ژێر فشاران و ژ ئه‌نجامێ هنده‌ك هۆكارێن نه دده‌سته‌لاتێ وان نه‌با نه دهێلا بریاردان ل سه‌ر وان مافان بكه‌ڤیته سه‌ر كاغه‌زێ و ببیته یاسا یان مال ل سه‌ر ده‌وله‌تێ كو پێگیریێ پێ بكه‌ت. له‌وما ژى هه‌ر ژ ده‌سپێكا جێبه‌جێكرنا ڤان مافان كه‌سێن خوه‌دی هێز و شیان ل ئیراقێ دژایه‌تییا مافێن كوردان كرییه و به‌رپێك داینه به‌ر و ئاسته‌نگ بۆ چێكرینه.
(زاركرمانجی) ژ یه‌كه‌مین هژمارا خوه‌ڤه كه‌تیيه د به‌رۆكا به‌رگری، خزمه‌ت و پێشڤه‌برنا زمانێ كوردی و پێشڤه‌برنا په‌روه‌رده و فێركرنێ ب زمانێ كوردی و دگه‌ل وێ چه‌ندێ گرنگییا پرۆسه‌یا په‌روه‌رده‌یێ ب خوانده‌ڤایێ وی چاخی دده‌ت نیاسین،چنكو هه‌ر په‌روه‌رده‌یه ده‌رگه‌هێن زانستێ ل به‌ر ملله‌تان ڤه‌دكه‌ن، د یه‌كه‌مین هژمارا خوه‌دا ژ زار ده‌ڤێ (لاوێكى كورد) پرسیار دكه‌ت بۆ پێشكه‌وتنى كورد چیمان پێ لازمه …؟ ئه‌و ب خوه به‌رسڤێ دده‌ت و دبێژیت: ملله‌تێكى بێ علم دائم روو له نه‌مان و دواكه‌وتنه، چونكه به سایه‌ى ئه‌وه‌وه ملله‌تان له ژێر سیبه‌رى جه‌هل ده‌رده‌چن… به‌رده‌وامیيێ دده‌ت و دبێژیت: هه‌روه‌كو ئه‌وانه‌ن كه ئه‌ورۆپایان له‌ژێر وه‌حشه‌ت ده‌رخست، یه‌كێتى ئیتالیا و ئه‌لمانیایان مه‌شهور هێنایه وجود. لاوێكى كورد د رێكا (زاركرمانجى) را گۆتنه‌كا ناڤدارا سیاسه‌تمه‌دار و كه‌سایه‌تیيێ ناڤدارێ ئه‌لمان ب گۆهێن كورداندا دخوینیت ده‌مێ گۆتى: ئه‌ز پتر ژ له‌شكه‌رێ جه‌نگاوه‌ران سوپاسدارێ له‌شكه‌رێ مامۆستایانم، چونكى وان گیانێ نه‌ته‌وه‌یێ ئه‌لمانێ ئێخستییه د مێشكێ زارۆكێن وه‌لاتیدا. به‌لێ لاوێكى كورد ره‌خنه‌یێ ل مامۆستایێن كورد یێن وى ده‌مى دگریت و دبێژیت: ئه‌و مامۆستایانه كه ئێستا له كوردستان بۆ مه‌نفه‌عه‌تى خۆیان ملله‌ت ئه‌خلافێنن…نازانن مه‌عناى موعه‌لمى و وه‌ظیفه‌ى موقه‌ده‌سى موعه‌لیم چيیه و چه‌ند موهیم و موحته‌ره‌مه.. ژ 1 بپ 5 – 6.
(لاوێكى كورد) د چه‌ند ژماره‌یێن دیدا ب بابه‌تێن په‌روه‌رده‌یى به‌شدارى د به‌رپه‌رێن كۆڤارێدا كرییه، د ژماره‌یا 4 بابه‌ته‌كێ دى ل ژێر مانشیتێ په‌روه‌رده به‌لاڤكریيه، تێدا دانوستاندن ل دۆر سێ مژاران: 1) په‌روه‌رده‌ى عه‌قلى لاى دایك و باوك 2) فرێدانى خۆى خراب (اخلاق) له منداڵدا ئازادى منداڵ له كن باوك و دایك كريیه. ژ4/ بپ 4
لاوێكی كورد ل سه‌ر به‌رپه‌رێن (زاركرمانجی) و ژێر سیهوانه‌یا حسێن حوزنی موكریانی ده‌مێ ره‌خنه‌یێ ل هنده‌ك مامۆستایێن كورد یێن نه خودان زانست و ئه‌زمۆن دگریت به‌رێ ره‌خنه‌یا خوه دده‌ته (زمامدارانی كوردستان – بڕیار بده‌ست و مه‌زنێن كوردستانێ) كو د وی ده‌میدا چه‌ند كه‌سه‌كێن كێمبوونه ژ ئه‌ندامێن جڤاتا نوونه‌ران و كته‌كا وه‌زیر و كاربده‌ستێن مه‌زنێن كورد و كته‌كا كه‌سانێن ئایینی و ئه‌شیره‌تی و دبێژیتێ: كوردستان موحتاجى دارالمعلمینێكى سه‌ربه‌سته چونكه كوردستانى عیراق كه عباره‌ته له كه‌ركوك زاخۆ عه‌قره عمادیه هه‌ولێر (ندى كویى) سلێمانى 20 مامۆستاى نیيه كه به ته‌واوى وه‌ظیفه‌ى موقه‌ده‌سى به ته‌واوى به جێ بیه‌نێ.ل ڤێرێ كاكلكا مژارێ دیاردبیت:د وێ قوناغێدا پرانییا مامۆستایان نه مامۆستایێن خودان شیان و شاره‌زا بوونه د ده‌رسگۆتنێدا و ئه‌ڤ مامۆستایه دێ زارۆكێن سه‌قه‌ت پێگه‌هینیت. ژ 1بپ4.
دیاره د وێ قوناغێدا نه‌بوونا مامۆستایێن په‌روه‌رده‌كار به‌لایه‌ك بوویه و به‌رۆكا ڕه‌وشا خواندنێ ل كتا كێما خواندنگه‌هێن كوردستانێ گرتییه، له‌وما ده‌مێ مامۆستایه‌كێ ده‌رچوویێ خواندنگه‌ها مامۆستایان ل جهه‌كى دهێته دامه‌زراندن گۆڤارا (زاركرمانجى) ب دله‌ك شاد ڤه پێشوازیيێ لێدكه‌ت بۆ نموونه، د نووچه‌یه‌كێ هژمار 4دا ده‌رباره‌ى ڤه‌كرنا خواندنگه‌ها ره‌واندزێ دا هاتییه: رۆژى پێنجشه‌مه‌ى ڕابردو مه‌كته‌بى ره‌واندز كراوه، دو مامۆستاى زۆر چاكیيان بۆ ناردن یوزباشى صالح فه‌خرى ئه‌فه‌ندى و عه‌لى حكمه‌ت زاده عه‌بدوللا ئه‌فه‌ندى كه ئه‌مسال له دارولموعه‌لمین
ده‌رچوو وه تازه پێگه‌یشویه‌كى به كاره بۆ مندالانى وه‌ته‌ن بۆ ره‌واندز و كه‌مال حه‌سون ئه‌فه‌ندى بۆ باتاس به مامۆستایى ته‌عین كران.. ژ 4 بپ 13. دیاره گۆڤارێ دانانا كه‌سێ كارا و شاره‌زا د وارێ په‌روه‌رده و فێركرنێدا ب بنیاتێ سه‌ركه‌تنێ دایه زانین نه وه‌ك كه‌سێن د مژارا (لاوێكى كورد)هاتى: ئه‌و مامۆستایانه كه ئێستا له كوردستان بۆ مه‌نفه‌عه‌تى خۆیان ملله‌ت ئه‌خلافێنن…نازانن مه‌عناى موعه‌لمى و وه‌ظیفه‌ى موقه‌ده‌سى موعه‌لیم چیيه و چه‌ند موهیم و موحته‌ره‌مه.
هه‌مان ژماره‌دا بابه‌ته‌ك ژێر ناڤێ په‌روه‌رده و نه‌زانین نڤیسییه، گرنگییا په‌روه‌رده‌كا زانستى و سوودبه‌خش دایه نیاسین و ئه‌گه‌ر په‌روه‌رده ب وى ره‌نگى نه‌بیت ئه‌نجامێن وێ دێ نه‌زانین بت و ملله‌تى دئێخیته د تاریكیێدا، ئه‌و كى بوون هاندانا ڤی جۆرێ خرابێ په‌روه‌رده‌یێ دكر: ته‌ربییێكى ملله‌تى كوردى خستووته تاریكییه‌وه ته‌ربیه‌ى ئه‌وانه بوو كه بۆ مه‌نافعى خۆیان مامۆستاى تایبه‌تیان بۆ هه‌ڵخه‌ڵه‌تاندنى كوردان ده‌یان ناردنه كوردستان ئه‌و مامۆستایانه‌ى چاوى چاكه پێ دیتنیان لێ گرێده‌دان و رێگاى به‌رموز كه‌سى تێنه‌گه‌یشتووى نیشانده‌دان له نه‌تیجه‌دا بوونه به‌لآیه‌ك كه ئه‌مرۆ ملله‌تى كورد پێ موبته‌لابووه… ژ 4 بپ 4.
قوناغا گۆڤارا (زاركرمانجى) تێدا ده‌ركه‌تى قوناغا ڤه‌گۆهێز بوو، قوناغا پێگه‌هاندنا نڤشێن نوو بوو ب زانست و باوه‌ریێن نوو له‌وما ژى گۆڤارێ گرنگییه‌ك تایبه‌ت دایه هه‌ر مژاره‌كێ په‌یوه‌ندى ب په‌روه‌رده و فێركرن و خواندنگه‌هان ڤه هه‌ى. ڤه‌كرنا خواندنگه‌هه‌كا تایبه‌ت بۆ نه‌خوینده‌واران ل باژێرێ كۆیێ پتر ژ گه‌له‌ك پرسێن دى سه‌رنجا گۆڤارێ ڕاكێشایه، خوه‌دیێن بیرۆكه‌یا ڤه‌كرنا خواندنگه‌هێ، كه‌سێن رێخوشكرى بۆ ڤه‌كرنا وێ، كه‌سێن مامۆستاییێ لێدكه‌ن و قوتابییان فێردكه‌ن بووینه جهێ په‌سن و ستایشا كۆڤارێ و ژبه‌ر ڤێ چه‌ندێ: به ناوى كوردایه‌تى ته‌شكرمان ته‌قدیمى جه‌نابى قائیمه‌قام به‌گ و جه‌نابى مه‌لا محه‌مه‌د ئه‌فه‌ندى مه‌عارف په‌روه‌ران و جه‌نابى موعه‌لیمان پێگه‌یشتووان ئه‌كه‌ین و له‌م باره‌شه‌وه به دڵێكى خواست ته‌بریكى ئه‌م فیداكارییه‌یان ئه‌كه‌ین. ژ 7/بپ 28 ب هه‌مان شێوه گرنگى ب ته‌رخانكرنا بۆدجه‌یێ بۆ سازیێن په‌روه‌رده‌یى دایه، هه‌روه‌ك د ژماره‌یا 8 گرنگیێ ب نووچه‌یێ پێویستى مه‌دره‌سه داى و تێدا هاتى: مه‌عارف له میزانه‌تیدا 15 هه‌زار تومان بۆ ئه‌ده‌وات و ئه‌سباباتێكى كه مه‌دره‌سان پێیان بوێت قه‌راریان دا. ژ8/بپ 19
دیاره (زاركرمانجی) پتر ژ هه‌ر تشته‌كێ دى گرنگى دایه مژارێن په‌روه‌رده‌یى و ل هه‌ر جهى تشته‌كێ په‌یوه‌ندى ب په‌روه‌رده‌یێ ڤه هه‌بیت وه‌ك دووڤچوون یان زانیارى چ وه‌ك نووچه هه‌ر زوو جهێ خوه د به‌رپه‌رێن كۆڤارێدا كريیه. د نووچه‌یه‌كیدا سه‌ره‌دانا پشكێنه‌رێ په‌روه‌رده‌یا كوردستانێ (موفه‌تشى مه‌عارفى مه‌نطه‌قه‌ى كوردستان) ب گرنگ وه‌رگرتییه و گۆتییه: موفه‌تشى مه‌عارفى مه‌نته‌قه‌ى كوردستان جه‌نابى مصطفى ئه‌فه‌ندى سلێمانى بۆ پشكنینى مه‌دره‌سه‌كان له كه‌ركۆك و هه‌ولێر و كۆیێ و رانیه ته‌شریفى هاته ره‌واندز له پاش پشكنینى مه‌دره‌سه‌كان له حه‌وتى مانگى رابردوودا گه‌راوه كه‌ركوك خواى ده‌گه‌ل بێت. ژ 9/24
گرنگیدانا به‌رپرسێن فه‌رمى و كه‌سایه‌تیێن جڤاكى ب خواندنگه‌هان ژ وان مژاران بوویه یێن سه‌رنجا گۆڤارێ بۆ خوه ڕاكێشاى و گۆڤارێ پووته‌پێكرییه و هاندانا وێ كریيه. د ژماره پێنج سالا دووێدا سوپاسییه‌كا مامۆستایێ دیده‌ڤانیيێ ره‌واندزێ به‌لاڤكرییه, د ڤێ سوپاسیێدا مامۆستاى سوپاسییا قائیمه‌قام كه‌ریم به‌گى كریيه كو سه‌ره‌دانا خواندنگه‌هێ كرى و چه‌ند په‌یڤێن هاندانێ بۆ مامۆستا و قوتابییان پێشكه‌شكرین و وى كه‌سێن دگه‌لدا هاریكارییه‌كا دارایى دایه پشكا دیده‌ڤانیيێ ل خواندنگه‌هێ و سوپاسییا خوه ب په‌یڤێن: گه‌لێك مننه‌تبارى ئه‌و گه‌وره و خوشه‌ویستانه‌ین… دووماهى ئینایه.
